Espainiako eta Euskal Herriko Erliebea

Kanariar uharteak: Hondoratutako zokalo zahar batean sumendi-jarduera bat hasi zen (Hirugarren Aroan). Hiru paisaia nagusi: sumendi-konoak, galdarak eta malpaís-ak. Tenerife irlan Teide sumendia dugu, Espainiar estatuko gailurra.

Kanpoaldeko mendiak

Penintsularen ertzean daudenak. Pirinioak. Kataluniako kostako mendikateak: Mendikate betikoak:

Mendi periferikoak

Goi-lautadaren ingurukoak, orogenia alpetarrak sortuak. Galizia-Leongo mendigunea: Kantabriar mendikatea: Euskal mendiak: Iberiar mendikatea: Sierra Morena.

Ebroko sakonunea eta Guadalquivirreko sakonunea

Hiruki forma dute, jatorri alpetarretako sakonuneak dira, eta izena eman dien ibai handi batek drainatzen ditu.

Euskal Mendiak

Pirinioen mendebalderantz...

Karlistadak eta Foruen Indargabetzea (1833-1876)

FORUAK ETA LIBERALISMOA: KARLISTADAK ETA FORUAK INDARGABETZEKO PROZESUA (1833 - 1876)

Testuingurua eta Bandoen Sorkuntza

Fernando VII.a hil ondoren, lege salikoa indargabetu eta Santzio Pragmatikoa onartu zen. Ondorioz, bere alaba Isabel II.a izendatu zuten Espainiako erregina. Hala ere, Fernandoren anaia, Karlos, kontra jarri zen, tronua beretzat nahi baitzuen. Bestalde, 1833. urtean foruak desagerrarazteko beldurra zegoen Euskal Herrian. Beraz, bi bando nagusi sortu ziren:

1. Karlistak (Absolutistak)

Karlistak Fernandoren anaiaren alde zeuden. Hauek absolutistak ziren, eta beraien pentsaera nagusiak hauek ziren:

• Ideologia: Eliza, Foruak, Antzinako Erregimena eta Lege Salikoa.
• Kideak: Nekazariak, Elizgizonak

Giroaren Erasoak

Gizakiak aurre egin behar dien elementuak dira:

Faktore Fisikoak

• Energia asko duten erradiazioak.
• Zarata.

Faktore Kimikoak

1. Airearen kutsadura:

   Industriek, errekuntzek eta abarrek sortzen dutena, gai asko airera askatuz. Adibidez: CO₂, sufre eta nitrogeno oxidoak, partikula solidoak.

2. Uraren kutsadura:

   Etxe eta industriek askatutako gai organiko, inorganiko eta mikroorganismoak.

3. Elikagaien kutsadura:

   Elikagaietan agertzen diren gaiak: gehigarriak, hormonak, etab.

Faktore Biologikoak

Mikroorganismo patogenoak.

Gaixotasun Infekziosoak

Mikroorganismoek (bakterioak, birusak, protozooak, onddoak) eragindako gaixotasunak infekziosoak dira.

Mikroorganismo mota asko daude:

• Onak: Beraiek sortutako produktuak erabiltzen ditugu. Adibidez, legamiak (onddoak)

Zelula Organulu nagusiak eta haien Funtzioak

Erretikulu Endoplasmatiko Pikortsua (EEP)

• Proteinen sintesia:
  • Jariatze proteinak (zelula kanpoaldera doazenak).
  • Beste organuluentzako proteinak.
  • Mintzeko proteinak (EEko mintzean gelditzen direnak).
  • Mintz plasmatikoko proteinak.
  • Mintzez mugatutako beste edozein organuluko mintzak.
• Proteinen glukosilazioa: Proteinak glukoproteinak bihurtzeko.

Erretikulu Endoplasmatiko Leuna (EEL)

• Lipidoen sintesia:
  • Mintzeko fosfolipidoak.
  • Mintzeko kolesterola.
  • Gantz-azidoen luzapenean eta asegabetzean parte hartu.
• Detoxifikazioa: Mintzean dauden entzima detoxifikatzaileei esker.
• Proteina eta lipido fabrikatu berriak garraiatzeko besikulak ekoiztu, Golgi aparaturantz bidaltzeko.
• Hepatozitoetan glukogenoa glukosa bihurtu.

Golgi Aparatua

• Jariatze

DORTZAL OZEANIKOA: Hondo ozeanikoan dauden bi mendulerro eta haien artean  rifta dagoen egitura da.

UHARTE ARKUA: kontinentetik urrun hobi ozeanoiko batzuetan sortzen diren sumendi uharteak dira.

HOBI OZEANIKOA: Sakonune estu eta luzeak dira.

OBDUKZIOA: Subdukzioa prosesua eta gero talka orogeno izeneko erliebea osatzen da.

SUBDUKZIOA: Plaka ozeaniko bat litozfera azpiko mantuan hondoratzeko prozezua.

OROGENOA: Litosfera kontinentala komprimitzean eta loditzean sortzen den mendikatea. Orogenesia.

RIFT: Bi kontinenteak zakabanatzean sortzen den haustura eremua da. FAILA: Arroketan sortzen den jarraitazun esa da.

ISOSTAZIA: Lurrazalaren hondoratze eta igotze bertikala.

D GERUZA: Mantuaren eta nukleaoaren arteko transizioa eratzen duen geruza.

PUNTU BEROA:...

Antzinako Erregimenaren oinarriak

Estamentuzko gizartea

Gizartea hiru mailetan banatuta zegoen: nobleak, kleroa eta hirugarren estamentua (gehienak artisauak, nekazariak eta merkatariak).

Gizarte hau pribilegiatuen eta ez-pribilegiatuen artean banatzen zen:

• Pribilegiatuak: Eskubide eta pribilegioak zituzten, ez zuten zergarik ordaintzen eta botere handia zuten.
• Ez-pribilegiatuak: Ez zuten pribilegiorik, zergak ordaintzen zituzten eta Europako biztanleriaren %85 ziren.

Estamentuak talde itxiak ziren; bakoitza jaiotzatik estamentu bati dagokion kide zen. Oso zaila zen taldez aldatzea; burges aberats gutxi batzuk soilik lortu zuten noble izatera pasatzea.

Nekazaritza eta jaurerri-ekonomia

Ekonomia ez zen asko aurreratu. Nekazaritza zen ekonomiaren oinarria...

Konbentzio Nazionala (1792-1794)

Herri-masek Tuilerietako jauregiari eraso zioten eta handik ihes egin zuen errege-familiak. Erasotzaileak iraultzaile erradikalenak ziren, Sans-Culottes deitutakoak. Abuztuaren 10eko herri-altxamenduaren ondoren, Asanbleak monarkia ezabatu eta Konbentzio izeneko beste asanblea bat aukeratzea erabaki zuen.

Monarkiaren amaiera eta Errepublikaren sorrera

1792ko irailean, Frantziako tropek prusiarrak menderatu zituzten Valmyn eta haien aurrerapena oztopatu zuten. Errepublika aldarrikatu zuten eta hiru taldetan nabarmendu ziren:

• Girondinoak
• Jakobinoak edo menditarrak
• Ordokia

Luis XVI.aren exekuzioa eta barne-matxinadak

1792ko irailetik 1793ko ekainera bitartean, girondinoen eta menditarren arteko borroka nagusitu zen bizitza...

1. Enpresa

Enpresa etekinak lortzeko helburuarekin, ekoizpen-baliabideak (lurra, lana eta kapitala) antolatzen dituen eta ondasun edo zerbitzuak ekoizten dituen erakundea da.

2. Enpresaburua

Enpresaburuaren betebeharrak honako hauek dira: ekintza-plana egitea, elementuak antolatzea eta koordinatzea, kudeatzea eta funtzionamendua gainbegiratzea.

3. Enpresaren funtzioak

• Merkaturatze-alorra: Ondasun edo zerbitzuak erosleengana iristeko burutu beharreko ekintzak biltzen ditu.
• Ekoizpen-alorra: Lehengai zein ekoizpen-fase ezberdinetan dauden ondasunen biltegien kudeaketaz eta ekoizpen-prozesuaz arduratzen da.
• Finantzaketa-alorra: Baliabideak eskuratzeko ekintzak bilduko ditu.
• Giza baliabideen alorra: Langileen hautaketa eta prestaketa, eta enpresaren antolaketa

Goi Errenazimendua (Cinquecento)

Goi Errenazimendua XVI. mendearen lehen zatiari dagokio. Artista nagusiak hauek izan ziren:

• Florentzia eta Erroma: Leonardo Da Vinci, Michelangelo eta Rafael.
• Venezia: Tiziano.

Bigarren zatitik aurrera Manierismoa sortu zen. Ezaugarri nagusiak:

• Irudiaren batasunaren bilaketa.
• Obraren osagaiak konposizioaren mendean ezartzea.
• Forma geometriko soilen erabilera konposizioa egituratzeko.
• Marrazketaren nagusitasuna kolorearen aurretik.

Pintura

Leonardo Da Vinci

Errenazimenduko artista osoa zen (pintorea, marrazkilaria, eskultorea, arkitektoa, idazlea...). Edertasuna idealizatu gabe izadian aurki daitekeela uste zuen. Garrantzi handia eman zien argiari, itzalari eta aireko perspektibari, bolumena nabarmenduz.

Teknikak eta Teoriak: