Lexikogintzaren oinarriak: maileguak, elkarketa eta eratorpena

Laburpena

Dokumentuak euskararen lexikogintzaren oinarriak azaltzen ditu: maileguak (zeltiarra, latina, arabiarra eta erromantzeak), elkarketa elipsidunak eta elipsigabeak, eta eratorpena, zabalkuntza semantikoa, berrezarpen lexikala eta hots aldaketak. Azken atalean Txirrita eta Basarri bertsolarien alderaketa egiten da.

Funtsezko puntuak

Maileguta hizkuntza batek beste hizkuntza batzuetatik hitzak hartzea da, eta euskarak latinetik, arabieratik eta erromantzeetatik hartu ditu hitz asko.
Elkarketa bi elementu esanahiduna batzeaz sortzen da, eta elipsidunak (eskola kontseilua) eta elipsigabeak (udaberria) izan daitezke.
Eratorpena esanahia duen hitz bati esanahirik gabeko elementu bat erantsiz egiten da.
Zabalkuntza semantikoak hitz bati esanahi berria ematen dio (sagua: ordenagailukoa edo animaliakoa), eta berrezarpen lexikalak galdutako hitz bat berreskuratzen du (lagin).
Hots aldaketak eratorpenean gertatzen dira, adibidez kontsonante gehiketa (sukalde) edo galera (egun = eguerdi).
Txirrita eta Basarri bertsolari nekazariak dira, baina Basarri eskolatua izan zen eta Txirrita ez.

Frogatu zeure burua

Lexikogintza

Maileguak

Hizkuntza batek beste hizkuntzetatik hitzak hartzeari esaten zaio mailegutza. Euskara historian zehar hizkuntza askorekin egon da harremanetan.

Zeltiarretik: mailegatukoak, zilar, hartz, deba.
Latinetik: Hitz asko dira, hona hemen batzuk: lege, errege, makila, eliza, gurutze...
Arabiarretik: atorra, alkandora, alkate, gutun, azoka.
Erromantzeetatik: Leku, erregu, zeru.

Hizkuntza batek hitz ugari mailega ditzake:

Hitz osoak
Atzizkiak
Hitz multzoak
Kultur erroak
Kalkoak

Elkarketa

Hitz elkartua osatzen da bi elementu, bakoitzak bere aldetik esanahia dutenak, elkartutakoan. Elkarketak elipsidunak eta elipsigabeak izan daitezke.

Elipsidunak:

Izena + izena: eskola kontseilua (eskolaren kontseilua)
Aditzoina + izena: jangela (jateko gela)
Aditzoina + adjetiboa: ezkonberri (ezkondu berri)
Emendiozko elkarketa (semeak eta alabak)

Elipsigabeak:

Izena + adjetiboa: udaberria (uda + berri)

Eratorpena

Esanahia duen hitz bati esanahirik gabeko elementu bat erantsiz sortzen dira hitz eratorriak.

Zabalkuntza semantikoa

Hitz baten jatorrizko esanahiari beste bat eransteari esaten zaio zabalkuntza semantikoa. Adibidez, sagu hitza bi modutara erabil dezakegu: ordenagailuko sagua bezala edo animaliazko sagua bezala.

Berrezarpen lexikala

Berrezarpen lexikala ia galduta dagoen hitz bat berreskuratzeari esaten zaio. Lagin hitzak jatorriz zatia esan nahi zuen; gaur egun berreskuratu egin da eta "muestra" adierazteko erabiltzen da.

Hots aldaketak

Eratorpenean gertatzen dira, hona hemen hots aldaketa batzuk:

Kontsonante gehiketa: t edo k (su + alde = sukalde; su + ondo = sutondo).
Kontsonante galera: egun = eguerdi, egutegi.
Kontsonante edo bokal aldaketa: (o-a) besape, besamots; (n-r) eguraldi; (n-t) jatetxe.
Kontsonante ezabaketa eta gehiketa: artzain (ardi + zain); betaurreko (begi + aurreko).

Txirrita (1860-1936) vs. Basarri (1913-1999)

Ezaugarria	Txirrita	Basarri
Jatorria	Nekazaria	Nekazaria
Hezkuntza	Eskolatu gabea	Eskolatua
Hizkuntza	Euskara aberatsa, baina oso bizia	Euskara aberatsa, garbia, txukuna eta bizia
Pentsamendua	Herri xehearen ispilu	Pentsabide zehatza
Gaia	Zabalak	Egunerokoak, komunikabideetakoak
Musika	Arrunta	Aberatsa eta aukerakoa
Eskola	Usadiozkoa	Berriaren sortzailea

Ohiko galderak

Zer da mailegutza?

Hizkuntza batek beste hizkuntzetatik hitzak hartzeari esaten zaio mailegutza. Euskarak zeltiarretik, latinetik, arabieratik eta erromantzeetatik hartu ditu hitzak.

Zer da elkarketa elipsiduna?

Elkarketa elipsidunean bi elementuren artean elementu bat ezabatzen da, esanahia ulertzeko modukoa izanik. Adibidez, eskola kontseilua eskolaren kontseilua esan nahi du.

Zer da berrezarpen lexikala?

Ia galduta dagoen hitz bat berreskuratzea da. Adibidez, lagin hitza jatorriz zatia esan nahi zuen eta gaur egun 'muestra' adierazteko erabiltzen da.