Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Bizitzaren Jatorriari buruzko Teoriak eta Esperimentuak

Berezko Sorkuntzaren Teoria

Jan B. Van Helmonten esperimentua

Izerdiz blai egindako barruko arropa eta garia mutur zabaleko ontzi batean jartzen baditugu, 21 egunera usaina aldatu egiten da, gariaren azaletik barrura sartzen da eta garia arratoi bihurtzen da.

Berezko Sorkuntzaren Ezeztapena

Francesco Rediren esperimentua

Haragi zati batzuk jarri zituen hiru ontzi berdinetan:

• Lehenengoa zabalik utzi zuen.
• Bigarrengoa gaza batez estali zuen.
• Hirugarrena hermetikoki itxi zuen.

Egun batzuk geroago, konturatu zen lehenengo ontzian harrak agertu zirela, baina beste bietan, nahiz eta haragiak kiratsa izan eta ustelduta egon, ez zela zizarerik agertu. Bigarren ontzian, gainera, euli arrautzak ikusi zituen...

Ekologiaren oinarrizko kontzeptuak eta lurreko ekosistema nagusiak ulertzea funtsezkoa da gure ingurune naturala ezagutzeko eta babesteko. Jarraian, ekosistemen osagaiak, faktore abiotiko garrantzitsuenak, espezieen tolerantzia eta espezieen arteko harremanak aztertuko ditugu.

Ekosistemak eta Oinarrizko Kontzeptuak

• Ekosistema: Leku jakin batean elkarrekin harreman estuak dituzten bizidunek eta beren inguruneak osatzen duten sistema funtzionala.
• Biotopoa: Ekosistemaren osagai abiotikoek (ez-bizidunek) osatzen duten multzoa.
• Biozenosia: Ekosistemako osagai biotikoek (bizidunek) osatzen duten multzoa.
• Populazioa: Ekosistema batean espezie bereko bizidunek osatzen duten multzoa.
• Komunitatea: Elkarren artean harreman ekologikoa daukaten espezie ezberdinetako

Erliebearen Modelatzea eta Kanpo-eragileak

Itsasoek, glaziarrek, haizeak eta ibaiek eragina dute erliebean, eta aldatu egiten dute; hori dela eta, eragile geologiko deritze. Eguzki-energiak eta grabitateak aktibatutako eragile geologikoak kanpo-eragileak dira, eta kanpo-prozesu geologikoak sortzen dituzte. Hauek Lurraren barneko energia termikoak sortutako barne-prozesu geologikoetatik bereizten dira.

Erliebearen forma baldintzatzen duten faktoreak

Erliebeak forma zehatz bat hartzeko darabilen prozesua erliebearen modelatzea da. Eskultoreen jarduerarekin antzekotasun handia du:

• Harri mota: Harri bakoitzak berariazko ezaugarriak ditu. Horren ondorioz, granitoak eta buztinak ez dute forma bera izango.
• Klima: Klimak zehazten du zer kanpo-eragile geologiko

Gizakiaren Eragina Ekosistemetan

Gizakia da ekosistemetan gertatzen diren aldaketa gehienen erantzulea, eta gainera, aldaketa horiek izugarrizko erritmoan doaz.

Natura Baliabideak: Sailkapena eta Erabilera

Gizakiok etekina lortzeko eta gure beharrak asetzeko naturatik ateratakoak dira.

• Baliabide berriztagarriak: Eguzki-energia, biomasa, etab.
• Baliabide ez-berriztagarriak: Ikatza, petrolioa, gas naturala.

Bioaniztasunaren Arrisku Nagusiak

• Gehiegizko ustiapena: Landareak eta animaliak modu naturalean birsor daitezkeen abiaduran baino azkarrago biltzen badira gertatzen da.
• Habitatak suntsitzea: Habitata degradatzen eta suntsitzen dituzten giza jardueren artean hauek nabarmentzen dira: baso-mozketak, kutsadura, herri-lanak eta prozesu industrialak.
• Espezie

Uraren Kalitatea

Uraren kalitatea baliabide horren ezaugarriak adierazten dituzten hainbat parametro fisiko, kimiko eta biologikoren arabera definitzen da; ezaugarri horiek dira, hain zuzen, uraren erabilera mugatzen dutenak.

Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) hainbat kalitate-irizpide zehaztu ditu erabilera mota bakoitzerako (etxeko ura, nekazaritzako ura, industriarako ura). Logikoa denez, gizakiak kontsumitzeko urak kalitate onenekoa izan behar du.

Uraren Kalitatea Neurtzeko Parametroak

Parametro Fisikoak

• Tenperatura

• Gardentasuna edo uhertasuna

• Ezaugarri organoleptikoak: kolorea, zaporea, usaina

• Elektrizitate-eroankortasuna: disolbaturiko gatzen eta disolbaturik eta esekiduran dauden solidoen araberakoa.

Parametro Kimikoak

Materia Organikoa Neurtzen

Euskal Herriko erliebea askotarikoa da, eta hainbat unitate bereiz daitezke:

1. Kostaldeko mendikatea

Higer lurmuturraren eta Zumaiaren artean altxatzen diren mendiak dira, Gipuzkoako kostaldean. Mendi txikiak dira, itsasotik oso hurbil daudenak. Jaizkibel, Ulia, Igeldo, Mendizorrotz… dira gailur esanguratsuenak.

2. Itsasbazter aurreko mendikatea

Kostaldetik urrunago dauden mendizerrek osatzen dute. Gipuzkoa eta Bizkaian barrena hedatzen da. Ernio, Pagoeta, Erlo, Arno… Kareharria da nagusi eta, ondorioz, karstifikazioa gertatzen da. Horrela sortu dira Lastur edo Olatz bezalako “haran itsuak”.

3. Bortzirietako mendigunea

Gipuzkoa eta Nafarroaren arteko mugan altxatzen diren mendiak dira.

4. Erdiko ibilbideetako mendi eta haranak

Itsasbazterra...

Arroka igneoen sailkapena

Ehundura: Formari, tamainari eta banaketari egiten die erreferentzia.

Motak

1. Kristalinitate-mailaren arabera

• Holokristalinoa: %90–100 kristalez osatua.
• Beirakara: %90–100 beiraz (beirakara).

2. Kristal tamaina absolutuaren arabera

• Faneritikoa: pegmatitikoa, pikortsua, aplitikoa.
• Afanitikoa: kristalak ez dira bereizten begi hutsez.
• Porfidikoa: filonianoetan agertzen da; tamaina handiko kristalak izaten dira.

3. Kristalen tamaina erlatiboaren arabera

Heterometrikoa.

4. Kristalen formaren arabera

Kristal gehienak ondo eratuta daudenean, aurpegi ondo garatuak edukitzen dituzte.

Sailkapena

1. Irizpide kimikoa

Oxidoen pisuen ehunenak eta silize-kantitatea kontuan hartzen dira. Talde nagusiak: ultrabasikoak, basikoak, bitartekoak eta...

Ozono-geruzaren urritzea

Estratosferako ozono-geruza bat inguratzen du Lurra. Oxigeno molekulatik abiatuta sortzen da ozonoa; eguzki-izpi ultramoreek oxigeno-molekulak hausten dituztenean sortzen da. Baina estratosferara heltzen direnean, hainbat kutsatzailek ozonoarekin erreakzionatu eta haren kontzentrazioa jaitsi dezakete; kutsatzaile horiek giza jardueren ondorioz sortzen dira. Osagai aipagarriak dira klorofluorokarbonoak (CFC).

Atmosferara igortzen direnean, 10–20 urte inguru behar izaten dute estratosferara heltzeko; heltzen direnean, erraz apurtzen dira eta haize-korronteek eraginez oso zabalduta egon daitezke. Klorofluorokarbonoak, troposferan aldatu gabe iraun eta estratosferara heltzen direnean, eguzki-izpiek haien molekulak apurtzen...

Atmosferako Osagaiak eta Klima Faktoreak

Atmosferan aztertu eta neur daitezkeen osagaiak. Aldaketa handiak izan ditzakete klimaren faktoreen eraginaren arabera.

1. Intsolazioa eta Hodeiak

a) Intsolazioa: Lurrazalak jasotako eguzki-erradiazioaren kantitatea. Kontraste handiak Bizkaiko golkoaren eta intsolazio handiko inguruen artean.

b) Hodeiak: Atmosferaren egoera bat, zerua hodeiz estalita. Bizkaiko golkoaren inguruan hodei gehien.

2. Airearen Tenperatura

Tenperatura airearen berotasun-maila da. Espainian faktore nagusiak latitudea, itsasora dagoen distantzia eta altuera dira.

a) Urteko tenperatura-bihartea: Hilabetetik beroeneko eta hotzeneko batez besteko tenperaturen arteko aldea.

b) Izozteak: Airearen tenperatura 0ºC-tik beherakoa. Izozteak irradiaziozkoak...