DBH mailako Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Iberiar goi lautadaren kanpoaldeko unitateak

1 Sakonuneak

Iberiar goi lautadaren kanpoaldeko sakonuneak Ebro eta Guadalquivir ibaienak dira. Biak forma triangularreko arroak dira, eta Era Tertziarioan eratu ziren mendikate alpetarrekin batera. Ondoren, Era Tertziarioko eta Kuaternarioko lodiera handiko sedimentuekin bete ziren; izan ere, subsidentzia arroak dira, haien hondoak pixkanaka hondoratu baitziren Tertziarioan. Gaur egun, ia horizontalak dira erliebe horiek.

• Ebroren sakonunea. Pirinioekiko paraleloa da, eta mendikate horrek, Iberiar sistemak eta Kataluniako kostaldeko mendikateek ixten dute. Antzinako Ebroko mendigunea egon zen lekua hartzen du: higadurak gogor eragin zionez gero, hondoratu egin zen, inguruko mendikateak altxatzen ziren

Atmosfera

Atmosfera Lurraren kanpo geruza da, gasez osatua. Hasiera batean, lurretik (geosferatik) askatutako gasek osatu zuten atmosfera primitiboa. Duela 3.500 milioni urte, zianobakteriek fotosintesiaren bidez oxigenoa askatzen hasi ziren, gaur egungo atmosfera sortuz.

Osaera

Atmosfera primitiboa

• Karbono dioxidoa
• Sufrea
• Kloroa
• Kloro oxidoa
• Nitrogenoa

Gaur egungo atmosfera (airea)

• Nitrogenoa: %78
• Oxigenoa: %21
• Besteak: %1 (argona, karbono dioxidoa...)

Atmosferaren funtzioak

1. Gasak eskaintzea:
   • Oxigenoa: animaliek arnasteko behar dute.
   • Karbono dioxidoa: landareek fotosintesia egiteko behar dute.
   • Nitrogenoa: bakterioek behar dute.
2. Eguzki-erradiazioetatik babestea.
3. Tenperatura mantentzea (berotegi efektua).
4. Eguzkiaren energia sakabanatzea haizearen bidez.
5. Arrokak

Meteorizazioa

Meteorizazio fisikoa: ura arrien artean sartzen da. Izozten denean, uraren bolumena handitzen da eta izozkiak falka gisa jardun du arrien barruan. Azkenean, arria zatikatu egiten da.

Meteorizazioa: agente atmosferikoek eragindako prozesu multzoa da, eta arriak zatikatu eta sakabanatu egiten ditu.

Klastoa: edozein tamainako, konposizioko eta jatorriko arri zatiak dira. Hiru agente atmosferikok eragiten dute arriak zatikatzean:

• Euria eta elurra: arriak bustitzen dituzte eta horiek osatzen dituzten mineral batzuk disolbatzen dira. Eta mineralak aldarazten dituzte eta arrien erresistentzia txikitzen duten zenbait erreakzio kimiko gertatzen dira.
• Tenperatura aldaketak: eguzkiak arriak berotzean, arriak dilatatzen dira eta gauez uzkurtu.

Hura,ura: bera, edateko/ardi, ahardi:obeja, txerriaren emea/ala hala ahala: o honela mientras/ or hor: hezurra han/ abia habia:abiatu nido/ bera behera: hura, abajo/har ar: gusano, macho/ hari ari ahari: aquel estar haciendo carnero/adi hadi:atento etor zaitez/ are harea: rastrillo arena/ agin hagin: alrededor diente/ orri horri:hoja a ese/ aste haste: semana empezar/ naiz nahiz: ni naiz nahiz eta/ate ahate: puerta pato/ aditu ahiu: prestar atención estinguir/al ahal: etxean al dago poder/aran haran: ciruela valle/ hasi hazi: empezar crecer/asti azti:ocio adivino/soro zoro: campo de cultivo loco/ hesi hezi: talla educar/ esker ezker: gracias a izquierda/su zu: fuego tu/sai zain: buitre vena/sail zail: parcela difícil/ ikusi ikuzi: ver lavar/

Glaziar Alpinoak: Antartika Baina beroagoak diren eskualdeetako goi-mendietan daude. Han, izotza bideratu egiten da, eta mihi gisa, elurra Pilatzen den lekutik, glaziar-zirku, Behera jaisten da.

Klima lehorreko eta Landaredi urriko lekuetan, euria barra-barra egiten duenean, ura ez da lurzoruan Sartzen; izan ere, gainazalean zehar igaro eta asko higatzen du lurzorua.

Ur biziek lurzoruan eratzen dituzten ildoek Bat egiten dutenean uharrak sortzen Dira. Hiru zatitan banatuta daude: Harrera-arroa, hustubidea eta Deiekzio-konoa.

Harriak disolbatzean lurpean Eta gainazalean utzitako aztarna multzoari deitzen zaio Lurrean sartzen den urak Disolbatu egin ditzake harriak osatzen dituzten mineral batzuk (kaltzita,igeltsua).Uretan karbono dioxidoa Dagoenean

Atmosfera:lurraren inguruko aire-geruza da

Haizea:aire-masen lekualatzeak

depresioiak:behe-presioko atmosferako zonak

dira.Aire beroko eta dentsitate txikiagoko

masek gora egitera duten zonetan sortzen

dira.antizikoiak:presi atmosferako handi duten

zonak dira.Goi-geruzetako aire hotzeko eta

dentsoko masak jaisten diren lekuetan sortzen

dira.meteorizazioa:kliamrekin zerikusia duten

eragilek harriak araldatzea eta zatikatzea da.

airearen zirkulazioa:1airea eguzkiak berotu

duen lurrazalarekin kontaktuan egotearren

berotzen da-2airea berotean hedatu egitenda

,hedatzean dentsitatea galtzen du eta igotzek

o joera du-3aire beroak alboetarantz higiarzt-

en du eta aire beroa zegoen lekuan betetzeko

joera du.

Aktualismoa eta Uniformismoa

Aktualismoa: Lurra moldatu duten prozesuak gaur egun ere berdinak dira: higadura, bolkanismoa eta tolestura bidezko erliebe-eraketa. Charles Lyellek esan zuen bezala: "Oraina da iraganaren gakoa".

Uniformismoa: Prozesu geologiko batzuk motelak dira, eta pixkanaka jarduten dute denbora-tarte luzeetan. Garai hartan, ideia hau katastrofisten aurkakoa zen, azken hauek mendikateen sorrera aparteko gertakizun eta astinaldi handien ondorioz sortzen zirela uste baitzuten. Prozesu geologikoen abiaduraren adibideak:

1. Prozesu batzuk oso motelak dira eta milioika urte behar dituzte, mendi baten eraketak eta higadurak bezala.
2. Beste batzuk milaka urte behar dituzte, lurzoruaren eraketak bezala.
3. Aldaketa batzuk katastrofikoak dira:

Lurzorua eta Edafologia

Lurzorua lurrazalaren kanpoaldea da, eta bertan animalia eta landareen bizitza garatzen da. Edafologia, berriz, lurzorua aztertzen duen zientzia da.

Edafogenesia: Lurzoruaren Sorkuntza

Eragile abiotikoak

• Ama harria: Ama harriaren konposizio mineralogikoak lurzoruaren konposizioan eragiten du. Apurtutako harria bertan egon daiteke edo zatitxoak beste leku batera garraia daitezke.
• Topografia: Lurzoruaren inklinazioak bere konposizioan eragina dauka.
• Orientazioa: Lurzoruaren sorrerak bere orientazioarekin zerikusia dauka.
• Denbora: Eragileen jarduerak zenbat eta gehiago iraun, orduan eta lurzoru garatuagoa izango dugu.

Eragile klimatikoak

Lurzoruaren meteorizazioa kontrolatzen duten faktoreak dira.

Eragile biotikoak

Izaki bizidunek...

Biosfera: Ekosistema Guztien Multzoa

Biosfera ekosistema guztien multzoa da, bizidunek eta inguruneak osatzen dutena.

Ezaugarriak

• Ur likido asko egotea.
• Eguzki energia zuzenean jasotzea.
• Materia 3 agregazio-egoeratan (solidoa, likidoa, gasa) egotea.

Hauek guztiak bizitza posible egiten dute.

Biosfera 3 sistemaz osatzen da:

1. Atmosfera
2. Hidrosfera
3. Litosfera

Atmosfera: Lurra Inguratzen Duen Gas-Geruza

Funtzioak

• O2 (Oxigenoa) arnasketarako.
• CO2 (Karbono dioxidoa) fotosintesirako.
• Izpi ultramoreetatik babestea.
• Tenperatura erregulatzea (Lurraren berotasunari eustea).

Osagaiak

Airea osatzen duten gasak:

• N2 (Nitrogenoa): %78
• O2 (Oxigenoa): %21
• CO2, H2O (Ura), H2, eta beste batzuk: %1

Gainera, partikulak (polena, hautsa...) ditu.

Ezaugarriak

• Dentsitatea altitudearekin txikitu