DBH mailako Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

olatuak:uraren gainazaleko mugimenduak dira,oro har, haizeak eragindakoak. hondartzak: olatuek itsaslabarrei eraso ahala, azpia hogatzen diete eta behera jausarazten dituzte.Ero eta atzerago doa beti itsaslabarraren ertza, eta lurrean gero eta barnerago itsasoa.Higatutako material hori,bestalde itsasertz lauetan sedimentatzen eta pilatzen da, hondartzak sortuz. Lurrikarak:bi bloke edo eremuren arteko talken edo desplazamenduen eraginez lurrazalaean gertatzen iren dardara edo astinduak dira.Baina itsaspean sortzean itsaikarak dira eta tsunami olatu izugarriak sortzen dituzte.Lurrikara sortu den barneko lekuari hipozentroa esaten zaio.Hipozentrotik hurbilen den lurzoruko puntuari epizentroa saten zaio eta hor gertatzen da astindurik bortitzena....

Eredu Dinamikoa

• Litosfera (0-100 km): Lurrazala eta goi-mantuaren lehen kilometroak hartzen ditu. Arroka hauskorrez osatuta dago eta ehun kilometroko batez besteko lodiera du.
• Astenosfera (100-670 km): Goi-mantuaren gainontzeko zatia da. Tenperatura altuengatik fusio partziala aurkezten du (egoera plastikoa, plastilinaren antzekoa).
• Mesosfera (670-2900 km): Behe-mantuaren baliokidea da. Presioagatik mineralak dentsoagoak dira eta plastizitate handia dute.
• D geruza (2900 km inguru): Nukleotik ateratzen den beroa metatzen den eremua da.
• Endosfera (2900-6370 km): Nukleoaren baliokidea da. Kanpoko geruza urtuta dago (mineralen korronteak) eta barnekoa solidoa eta oso dentsoa da.

Eredu Geokimikoa

Lurrazala

• Azal kontinentala: 30-70 km-ko lodiera, granitoz

Gure Galaxia: Esne Bidea

Gure galaxiari Esne Bidea deitzen zaio.

Izarrak eta Eguzkia

Izarrek beren argia eta energia dute. Gure izarraren izena Eguzkia da, handiena.

Planetak eta Lurra

Planetek izar baten inguruan biratzen dute. Gu bizi garen planetak Lurra du izena.

Asteroideak

Asteroide batek planeta bat jotzen duenean, kraterrak sortzen dira. Asteroideek izar baten inguruan ematen dute bira.

Kometak

Kometek Eguzkiaren inguruan ematen dute bira.

Eguzki Sistemako 8 Planetak

8 planeta daude: Merkurio, Artizarra, Lurra, Jupiter, Saturno, Urano, Neptuno.

Unibertsoa eta Big Banga

Gure unibertsoa Big Bang eztandarekin sortu zen.

Galaxiak

Galaxiek hainbat forma dituzte: kiribilak, barradunak, irregularrak, eliptikoak.

Lurraren Higidurak

Lurrak bi higidura ditu:...

Kanpo Eragile Geologikoak

Uharrak, Ibaiak eta Ur-basak

• Uharrak: Malda handia eta emari oso txikikoa da. Ura euria egiten duenean soilik edukitzen du.
• Ibaiak: Emari erregularra eta bide luzea dute.
  • Goi ibilgua: Malda handiko eremua, higadura eta garraioa nagusi.
  • Erdiko ibilgua: Malda txikiagoa. Higadurak eta garraioak indarra galtzen dute, eta materiala jalkitzen hasten da.
    • Meandroak (Ibaiak dituen bihurguneak).
    • Ibai-terrazak (Ibai-ertzetan metatzen diren materialak).
  • Behe ibilgua: Malda oso txikia da. Ibaiak ez du higatzeko ahalmenik, eta sedimentuak jalkitzen ditu.
    • Delta (Ordoki horien ondorio bat, itsasgora eta itsasbeherak eragindakoa).
• Ur-basak: Landarerik gabeko, malda piko eta lurzoru buztintsuetan higatzen du batik bat. Horren ondorioz Badland-

Izotz Glaziarraren Eraketa

Izotz glaziarra uraren zikloaren parte da. Bi prozesuren bitartez sortzen da:

• Trinkotzea: Elur-malutak izotzezko kristal txikiz osatuta daude, eta aire asko dute. Elurra metatzen denean, presioak beheko geruzen trinkotzea eragiten du. Horrela, elur pikortsua sortzen da (aire gutxiagokoa), eta gero elur trinkoa. Prozesuak jarraitzen badu, izotz glaziarra eratuko da.
• Urtzea eta berriro izoztea: Tenperaturak gora egiten duenean, gainazaleko elurra urtzen hasten da. Geruza horiek tenperatura baxuan daudenez, ura izoztu eta izotz bihurtzen da.

Glaziar Motak

• Kasko glaziarrak: Poloetako eskualdeetan kontinente-eremu izugarriak hartzen dituzte, eta horietan izotz-masaren hedadura ez du topografiak mugatzen.
• Glaziar alpetarrak:

Mineralen Ezaugarriak

Mineralak honako ezaugarri hauek ditu:

1. Naturala izatea: Laborategietan eta artifizialki sortutako substantziak ez dira mineralak.
2. Jatorri ez-organikoa izatea: Izaki bizidunek sortutako substantziak ez dira mineralak (adibidez, azukrea).
3. Konposizio kimiko homogeneoa izatea: Mineralaren zati guztiak substantzia berberaz osatuak egotea.

Mineral Amorfoak eta Kristalduak

Mineralen kanpoko itxura osagaien antolamenduaren araberakoa da. Horren arabera, bi mota bereizten dira:

• Mineral amorfoak: Osagaiak ordenatu gabe dituzten mineralak dira (adibidez, agata).
• Mineral kristalduak: Osagaiak ordenan antolatuta dituzten mineralak dira. Osagaiak horrela egoteak materia kristalinoa sortzen du.

Silikatoak

Silikatoak mineral garrantzitsuak dira:...

Bizitzaren Jatorriari buruzko Teoriak eta Esperimentuak

Berezko Sorkuntzaren Teoria

Jan B. Van Helmonten esperimentua

Izerdiz blai egindako barruko arropa eta garia mutur zabaleko ontzi batean jartzen baditugu, 21 egunera usaina aldatu egiten da, gariaren azaletik barrura sartzen da eta garia arratoi bihurtzen da.

Berezko Sorkuntzaren Ezeztapena

Francesco Rediren esperimentua

Haragi zati batzuk jarri zituen hiru ontzi berdinetan:

• Lehenengoa zabalik utzi zuen.
• Bigarrengoa gaza batez estali zuen.
• Hirugarrena hermetikoki itxi zuen.

Egun batzuk geroago, konturatu zen lehenengo ontzian harrak agertu zirela, baina beste bietan, nahiz eta haragiak kiratsa izan eta ustelduta egon, ez zela zizarerik agertu. Bigarren ontzian, gainera, euli arrautzak ikusi zituen...

Gizakiaren Eragina Ekosistemetan

Gizakia da ekosistemetan gertatzen diren aldaketa gehienen erantzulea, eta gainera, aldaketa horiek izugarrizko erritmoan doaz.

Natura Baliabideak: Sailkapena eta Erabilera

Gizakiok etekina lortzeko eta gure beharrak asetzeko naturatik ateratakoak dira.

• Baliabide berriztagarriak: Eguzki-energia, biomasa, etab.
• Baliabide ez-berriztagarriak: Ikatza, petrolioa, gas naturala.

Bioaniztasunaren Arrisku Nagusiak

• Gehiegizko ustiapena: Landareak eta animaliak modu naturalean birsor daitezkeen abiaduran baino azkarrago biltzen badira gertatzen da.
• Habitatak suntsitzea: Habitata degradatzen eta suntsitzen dituzten giza jardueren artean hauek nabarmentzen dira: baso-mozketak, kutsadura, herri-lanak eta prozesu industrialak.
• Espezie

Euskal Herriko erliebea askotarikoa da, eta hainbat unitate bereiz daitezke:

1. Kostaldeko mendikatea

Higer lurmuturraren eta Zumaiaren artean altxatzen diren mendiak dira, Gipuzkoako kostaldean. Mendi txikiak dira, itsasotik oso hurbil daudenak. Jaizkibel, Ulia, Igeldo, Mendizorrotz… dira gailur esanguratsuenak.

2. Itsasbazter aurreko mendikatea

Kostaldetik urrunago dauden mendizerrek osatzen dute. Gipuzkoa eta Bizkaian barrena hedatzen da. Ernio, Pagoeta, Erlo, Arno… Kareharria da nagusi eta, ondorioz, karstifikazioa gertatzen da. Horrela sortu dira Lastur edo Olatz bezalako “haran itsuak”.

3. Bortzirietako mendigunea

Gipuzkoa eta Nafarroaren arteko mugan altxatzen diren mendiak dira.

4. Erdiko ibilbideetako mendi eta haranak

Itsasbazterra...

Arroka igneoen sailkapena

Ehundura: Formari, tamainari eta banaketari egiten die erreferentzia.

Motak

1. Kristalinitate-mailaren arabera

• Holokristalinoa: %90–100 kristalez osatua.
• Beirakara: %90–100 beiraz (beirakara).

2. Kristal tamaina absolutuaren arabera

• Faneritikoa: pegmatitikoa, pikortsua, aplitikoa.
• Afanitikoa: kristalak ez dira bereizten begi hutsez.
• Porfidikoa: filonianoetan agertzen da; tamaina handiko kristalak izaten dira.

3. Kristalen tamaina erlatiboaren arabera

Heterometrikoa.

4. Kristalen formaren arabera

Kristal gehienak ondo eratuta daudenean, aurpegi ondo garatuak edukitzen dituzte.

Sailkapena

1. Irizpide kimikoa

Oxidoen pisuen ehunenak eta silize-kantitatea kontuan hartzen dira. Talde nagusiak: ultrabasikoak, basikoak, bitartekoak eta...