DBH mailako Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

HizAtmosfera: Lurra inguratzen duen gas geruza da.

Geruzak

Troposfera: Lurrazalarekin kontaktuan dagoen atmosfera-geruza da, fenomeno atmosferikoak bertan gertatzen direlarik.

Tropopausa: Troposferaren eta estratosferaren arteko muga da.

Estratosfera: Tropopausaren eta estratopausaren arteko atmosfera-eremua da eta Eguzkiak igorritako izpi ultramore kaltegarriak iragaztea du helburu.

Estratopausa: Estratosferaren eta mesosferaren arteko muga da.

Uraren Zikloa

Uraren zikloa: Beroa sakabanatu, erliebeak modelatu eta nutrienteak eta gai kutsatzaileak garraiatu egiten dituen sistema sofistikatua da.

Ur-biltegia: Lurran ura naturalki aurkitu daitekeen gunea da, adibidez ozeanoa.

Ziklo hidrologikoa: Ur-biltegi guztien multzoa da.

Zirkulazio Atmosferikoa

Zirkulazio

Lehengaiak

Naturatik datozen baliabideak dira.

Mineral Jatorriko Lehengaiak

Meatzaritzako jardueren bidez lurpetik ateratzen diren lehengaiak dira. Hainbat mota daude:

• Metalikoak: burdina (siderurgia edo altzairugintza), kromoa (barne-errekuntzako motorrak), kobaltoa (aeronautika).
• Ez-metalikoak: fosfatoak eta nitratoak (ongarriak egiteko), potasak (industria kimikoa eta botikagintza), granitoa, arbela eta marmola (eraikuntzarako materialak).
• Energetikoak: Garrantzitsuenak petrolioa, ikatza, uranioa eta gas naturala dira.

Energia-iturriak

Energia-iturriak ere baliabideak dira, horiei esker ekoitz baitaiteke industriak, garraioak, etxeek eta beste hainbat jarduera eta arlok behar duten energia.

Berriztaezinak

Energia-iturri tradizionalak dira; ez dira...

Gradiente Geotermikoa

Gradiente geotermikoa tenperaturak Lurraren gainazaletik barrualdera duen hazkundea da. Gainazaletik hurbil, gradientea 30 ºC ingurukoa da, sakonerako kilometro bakoitzeko.

Lurraren Barneko Fenomenoak

Bolkanismoa

Bolkanismoa Lurraren barruan urtutako harriak gainazalera irtetea eragiten duen fenomenoa da.

Lurrikarak

Lurrikarak lurrazalaren mugimendu zakarrak eta laburrak dira.

Kontinenteen Jitoa

Kontinenteen jitoa kontinenteen higidura horizontalak eta motelak dira. Ipar Amerika eta Europa hiru milimetro urruntzen dira urtero elkarrengandik; horren ondorioz, Ozeano Atlantikoa handiagoa da.

Isostasia

Isostasia lurrazalaren higidura bertikalak eta geldoak dira. Zenbait lekutan, lurrazala hondoratu egiten da, eta beste batzuetan,...

Prezipitazioa Iberiar Penintsulan

Prezipitazioa hodeietatik lurrera erortzen den ura da, egoera likidoan edo solidoan. Hiru mota nagusi daude:

• Orografikoak
• Konbekziozkoak
• Fronteetakoak

Prezipitazio Eremuak Penintsulan

Iberiar Penintsulan hiru prezipitazio-eremu nagusi bereizten dira:

1. Eremu Ugariak

Prezipitazio ugariak faktore geografiko eta termodinamikoek eragiten dituzte:

Faktore Geografikoak:

• Latitudea: Penintsula ipar hemisferioan dagoenez, tenperaturak hotzagoak dira eta prezipitazioak ugariagoak iparraldean. Latitudearen ondorioz, Galiziako mendebaldea ekialdea baino hezeagoa da, aire-masa hezeak mendebaldetik sartzen direlako.
• Erliebea: Altitudeak eragina du; zenbat eta altuago izan erliebea, orduan eta gehiago jaisten da tenperatura eta ugaritzen

Fluidoen Konbekzioa eta Lurraren Barne Egitura

Fluidoak berotzean egonkortasuna galtzen dute. Dentsitatea galduz goraka doaz, eta dentsitatea hartuz beheraka. Nukleo metalikoak dentsitate handiagoa du mantu harritsuak baino, eta horregatik ez dira nahasten, nahiz eta biak konbekzioan egon.

• Lur magnetismoa: Kanpo-nukleoko burdina likidoa astintzen duten konbekzio-korronte bortitzen eraginez sortzen da.
• Kontinenteen higidura: Lurraren mantuan sortzen diren konbekzio-higidurek eragiten dute.
• Bolkanismoa: Mantuaren oinarritik lurraren gainazalerako bero-garrek sortu dituzte gure planetako mendikate bolkaniko aktiboenak: dortsal ozeanikoak.
• Sismikotasuna: Kontinenteen eta ozeano-hondoen higidurek haustura handiak sortzen dituzte litosferan.
• Material-bereizketa:

3.-Itsasoa:

Higadura:

• Kostan higadura iraunkorra egiten dute osatuek.
• Bi higadura-prozesu:
  • Labarraren atzerapena.
  • Materialen garbiketa.

Garraioa:

• Itsaslasterrek harea kostan zehar garraiatzen dute.

Sedimentazioa:

• Eremu babestuetaraino.
• Erliebe hauek sortzen dira:
  • Hondartzak.
  • Tonboloak eta geziak.

Glaziarra:

Higadura:

• Glaziarra izotz masa handia da.
• Glaziarrek lurra higatu dute.
• Glaziar-mihiak osatzen dira. Higadura forma bereziak.
• U itxurako haranak.
• Gehiegizko indusketako eremua.

Garraioa:

• Glaziarra pisuaren eraginez mugitzen da.
• Glaziarrek garraioa egiten dute lur-eremu lauak eta aldapatsuak.

Sedimentazioa:

• Glaziarreko sedimentazioak "tillak" sortzen ditu. Hauek dira klasto-metaketak.
• Morrenak dira metaketa arruntenak.

Ibaia:

Higadura:

• Higaduraren bidez, masak birbanatu

Berotegi-efektua

Karbono dioxidoa bezalako ehunka gas daude, Eguzkiaren energia pasatzen uzten dutenak eta, aldi berean, Lurrak islatzen duen erradiazioa saihesten dutenak. Honek gure planetako bizitza ahalbidetzen du.

1966ko udazkenean, zientzialariek lehen aldiz onartu zuten gure planetako tenperatura, gizakien jardueraren ondorioz, gradu erdia igo zela. Egun, aurreikusten da, premiazko neurriak hartzen ez baditugu, gure planeta hiru gradu baino gehiago berotu daitekeela. Igoera honek aldaketa klimatikoak ekarriko lituzke, zonalde batzuk desertifikatuz eta beste batzuk, berriz, urperatuz. Gainera, izotz polarrak urtu litezke, eta, honen ondorioz, itsasoko maila igo.

Atmosferari kalte gehien egiten diotenen eta berotegi-efektua eragiten dutenen...

Lurraren Barne Dinamika eta Energia Termikoa

Lurraren barnean energia termiko asko metatuta dagoenez, Lurrak barne-jarduera handia du. Jarduera horrek konbekzio-higidurak sortzen ditu.

Gainera, Lurrak duen eremu magnetikoari esker, eguzki-ekaitzak desbideratzeko ahalmena du. Marte, Lurrarekin konparatuz, eremu magnetiko ahulagoa du.

Lurraren Barneko Konbekzioa: Goranzko eta Beheranzko Korronteak

Konbekzio-higidurak fluido baten barruko goranzko eta beheranzko korronteak dira. Prozesua honako hau da:

• Goranzko korronteak: Fluidoa behetik berotzean, hedatu egiten da, dentsitatea murrizten zaio eta flotatu egiten du; horrela sortzen dira.
• Beheranzko korronteak: Goian dagoen fluidoa hotzago egoten da eta dentsitate handiagoa duenez, hondoratu egiten da.

Dortsal Ozeanikoak eta Goi-Ordoki Kontinentalak

1. Dortsal ozeanikoak dira munduko sumendi-eremu aktiboenak.
2. Rift izeneko haran bat dute.
3. Faila eraldatzaile deritze haustura horiei, eta batzuek ehunka kilometroko luzera dute.
4. Goi-ordoki garaiak horrela sortzen dira.
5. Subsidentzia termikoa esaten zaio mantua hoztearen eraginez litosfera hondoratzeari.

Uhartedi Bolkanikoak

1. Batzuetan, bolkanismoa azkar agertzen da, eta uhartedi bolkaniko bat sortzen da.
2. Hortik aurrera, fluxuak ez du goranzko bidean jarraitzen, eta fluxu erradial bihurtzen da.

Prozesuak

1. Beroaren eroapena litosferara: magmatismoa sortzen da litosferan, eta bolkanismoa eragiten du.
2. Materialen hedapena: beheranzko korronteak sortzen dira.

Subdukzioa

Litosfera ozeanikoaren beheranzko konbekzio-korronteak...