Filosofia eta etika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Kanten arrazoi praktikoa eta etika

5. Kant — Caesar non est supra grammaticos (Arrazoi praktikoaren Kritika: 2.1 / 2.2)

Kantek bere morala edo etika Arrazoi Praktikoaren Kritikaren idazlanean azaldu du. Haren ustez, arrazoia —ezagutzaren alorrean ez ezik— ezagutzaren aldi berean praktikoa ere bada, ekintzaren gida izanik. Arrazoi hutsaren edo teorikoaren bidez izana ezagutzen dugu, eta arrazoi praktikoaren bidez izan behar dena ezartzen dugu. Bi kasuetan, guk hartzen dugu legegilearen papera; hortik aurrera, aurretik onartu ditugun lege moralen edo publikoen eraginpean soilik jokatzen dugu.

Arrazoi teorikoa vs. praktikoa

Kontzientzia moralari dagokionez, Kantek uste zuen gizakiak eredu idealek gidatuta neurtzen eta zuzentzen dituela bere...

Kanten Ezagutzaren Teoria: Idealismo Transzendentala

Kanten ezagutzaren teoria, idealismo transzendentala, aurretiko tradizio filosofikoaren dogmatismoari erantzuteko sortu zen. Tradizio horrek urrunegi eraman zituen bere espekulazio filosofikoak, aurretik arrazoimenaren norainokoa eta mugak planteatu gabe.

Hume eta Arrazoimen Hutsaren Kritika

Hume irakurrita, Kantek dio honek amets dogmatikotik esnatu zuela, eta giza ezagutza-ahalmenak, giza ezagutzaren a priori printzipioak eta ezagutzaren mugak sistematikoki aztertu nahi zituen. Horrela sortu zen Arrazoimen Hutsaren Kritika.

Arrazionalismoa eta Enpirismoa Gaindituz

Teoria horrek arrazionalismoa eta enpirismoa gaindituko ditu. Nahiz eta bien arteko ezberdintasunak nabariak izan, Kantek dio biak...

Eboluzioari buruzko teoriak

1. Teoriak azaldu (fijismoa, Lamarck, Darwin, A.R. Wallace, Mendel, T.H. Morgan)

   Darwin: Bizirik irauteko egokitutakoak hautatzen ditu naturak (natural selection), eta hauek hurrengo belaunaldira pasatzen dira.

   Wallace: Darwinen antzeko teoria proposatu zuen, espezieen aldaketak ingurunearekiko egokitzapenaren ondorio direla esanez.

2. Zoria ala teleonomia

   Zoria: Eboluzioa ausazko gertakarien ondorioz ematen da (mutazioak kasualitatez sortzen dira).

   Teleonomia: Eboluzioa helburu edo funtzio jakin bat lortzeko gertatzen da (adibidez, izaki bizidunak ingurunera hobeto egokitzeko aldatzen dira).

3. Antropogenesia, hominizazioa eta humanizazioa

   Antropogenesia: Gizakiaren jatorria eta eboluzio prozesua aztertzen duen zientzia.

   Hominizazioa:

1. Ezagutzaren Esparrua

1.1. Zer da Ezagutzea?

Ezagutzea gauza edo objektu bat antzematea da, gauza edo gertaera batez ohartzea. Beste era batean esanda, ezagutzea errealitateaz jabetzea da, haren jabe egitea irudi eta errepresentazioen bidez.

Ezagutzaren Ikuspuntu Filosofikoa

Ezagutza-harremanaren egitura: Bipolaritatea

• Objektua (Objektiboa): Gure gaitasun kognitiboen bidez jaso dezakegun errealitatearen zatia.
• Subjektua (Subjektiboa): Ezagutzearen ekintza egiten duena da, haren gaitasunek eta inguruneak baldintzatuta.
• Ezagutza (Gnoseologikoa edo Kognitiboa): Subjektu bat objektu batez intelektualki jabetzearen ekintza eta ondorioak.

Mutur subjektiboaren eta objektiboaren arteko harremana ezagutzaren bidez gauzatzen da. Horretarako, irudiak, errepresentazioak...

Arrazionalismoa eta Enpirismoa Aro Modernoan

XV-XVIII. mendeen artean, Aro Modernoan, eztabaida filosofiko nagusia ezagutza izan zen, eta bi korronte nagusi nabarmendu ziren: arrazionalismoa eta enpirismoa.

Arrazionalismoa: Arrazoimenaren Lehentasuna

Arrazionalismoak arrazoimenaren nagusitasuna aldarrikatu zuen, zentzumenekiko mesfidantza erakutsiz. Descartesek, Filosofia Modernoaren sortzaileak, bere metodo kartesiarrean zalantza metodo gisa erabili zuen, "jeinu gaiztoaren" hipotesiaren bidez zentzumenak engainagarriak izan zitezkeela frogatzeko. Horrek eragin zuen Descartesek pentsatzea ez zela fidagarria giza sentimenduen eta zentzumenen informazioa, baina hala ere egon zitezkeela egia funtsezko batzuk.

Arrazionalismoaren hiru zutabe nagusiak...

Kant eta Ilustrazioa: Sapere Aude

“Zer da Ilustrazioa?” galderari erantzuna Sapere Aude saiakeran ematen du Kantek: “Ilustrazioa gizakiaren irteera da bere erruzko adingabetasunetik. Adingabetasuna besteren gidaritzarik gabe nor bere adimenaz baliatzeko ezintasuna da.”

Kantek dio gizakia bere adingabetasunaren errudun dela, ez baitu bere kabuz besteren gidaritzarik gabe pentsatzeko kuraiarik. Adingabetasuna, gizakion ezintasuna da inoren gidaritzarik gabe gure erabakiak hartzeko, eta bere erruzkoa da, adingabetasunaren arrazoia ez baita erabakiak hartzeko gaitasun falta. Kanten ustez, gizakiaren emantzipazioaren alde borrokatu behar da. Horretarako, adingabetasun horren bai kanpoko bai barruko zergatiak deuseztatu behar dira.

Adingabetasunaren

A) Kanten garai aurrekritikoa

Kanten ikuspegitik, ezagutza zientifikoa aztertzerakoan arrazionalismoak eta enpirismoak balio handia zuten. Bi ikuspegu hauek ezagutza zientifikoaren aldekoak ziren, eta pertsonaren ezagutza-kapazitateari itxaropen handiak jarri zizkieten.

Arrazionalismotik baloratzen zuena

• Metodo zientifiko arrazionalistak: Descartes, Newton, Wolff bezalako pentsalarien metodoak miretsi zituen.
• Giza arrazoimenaren indarra: Kantentzat, giza arrazoimenaren indar ezagutzailea ezinbestekoa da zientzia egiteko.
• Matematika eta eraikuntza zientifikoa: zientziaren eraikuntzarako matematika funtsezkoa dela onartu zuen.

Enpirismotik baloratzen zuena

• Hume, Locke eta antzekoen natur zientzien ikerketa esperimentala baloratu zuen.
• Natur zientziak

Platonen Pentsamendua

Ideien Teoria: Dualismo Ontologikoa

Platonen garaian, Atenaseko egoera politiko eta filosofikoa eszeptizismoa eta erlatibismoa nagusi zen sofisten irakaspenen ondorioz. Horren guztiaren ondorioetako bat Sokratesen heriotza izan zen.

Platonek uste zuen munduan diren gauza guztiak materiagabeko eredu baten arabera sortuak direla. Gauza horiek, oro har, hilkorrak diren arren, haiei dagokien forma edo eredu materiagabea, gauzaki bakoitza sorrarazten duen ideia, betierekoa eta aldaezina da. Zerbaiten definizioa ematen dugunean, komunean dituzten ezaugarriak aditzera ematen ditugu kontzeptu jakin bat erabiliz: horretan biltzen den alderdi egonkorra da, izen bera duen gauzaki multzo berari dagokion forma edo ideia. Platonen ideiak...

Falazien Analisia eta Sailkapena

Jarraian, ohiko falazia logikoen eta argumentazio-erroreen azterketa eta zuzenketa aurkezten da, egitura eta argitasuna hobetuz.

1. Galdera Konplexua (Plurium Interrogationum)

Galdera konplexuak: Aurre-suposizioak dituena. Solaskidea nahastea helburu, bere kontra erabiltzeko baieztapenak egiteko aukera sortzen du.

2. Ad Ignorantiam (Inzidentziazko Argumentua)

Ad ignorantiam: Enuntziatu jakin bat faltsutzat jotzen da egiazkoa dela inork frogatu ez duelako, edo, alderantziz, enuntziatu bat egiazkotzat jotzea gezurrezkoa dela inork frogatu ez duelako. Adibidez: "Ez da frogatu P egiazkoa denik; hortaz, P gezurrezkoa da." Edo: "Ez da frogatu P gezurrezkoa denik; hortaz, P egiazkoa da."

3. Argudio Zirkularra (Petitio Principii)

Ezagutza eta interesa

Jürgen Habermas filosofo alemaniarrak zientzien sailkapen bat egin zuen, ikerketa gidatzen zuen interesaren arabera.

Edozein ezagutzaren atzean interes bat dago.

• Interes teknikoa: Helburua natura menderatzea da. Adibidez: fisika eta natura-zientziak.
• Interes praktikoa: Helburua beste pertsonekin komunikazioa izatea da. Adibidez: giza zientziak, historia, ekonomia.
• Interes emantzipatzailea: Helburua inor besteren menpe egongo ez den gizarte-eredu ekonomiko eta politiko bat sortzea da. Adibidez: gizarte zientziak eta filosofia.

1. Ezagutzaren Teoria

Filosofian, ezagutzaz arduratzen den arloa epistemologia da. Ezagutzarekin zerikusia duen dena aztertzen du.

Hainbat galdera sortzen dira ezagutzaren inguruan: Zer da ezagutza?, ezagutza-...