Eboluzioa, gizakiaren bilakaera eta kultura: teoriak eta kontzeptuak

Eboluzioari buruzko teoriak

1. Teoriak azaldu (fijismoa, Lamarck, Darwin, A.R. Wallace, Mendel, T.H. Morgan)

   Darwin: Bizirik irauteko egokitutakoak hautatzen ditu naturak (natural selection), eta hauek hurrengo belaunaldira pasatzen dira.

   Wallace: Darwinen antzeko teoria proposatu zuen, espezieen aldaketak ingurunearekiko egokitzapenaren ondorio direla esanez.

2. Zoria ala teleonomia

   Zoria: Eboluzioa ausazko gertakarien ondorioz ematen da (mutazioak kasualitatez sortzen dira).

   Teleonomia: Eboluzioa helburu edo funtzio jakin bat lortzeko gertatzen da (adibidez, izaki bizidunak ingurunera hobeto egokitzeko aldatzen dira).

3. Antropogenesia, hominizazioa eta humanizazioa

   Antropogenesia: Gizakiaren jatorria eta eboluzio prozesua aztertzen duen zientzia.

   Hominizazioa: Aldaketa biologikoak (buruaren tamaina handitzea, bipedalismoa, etab.).

   Humanizazioa: Aldaketa kulturalak eta sozialak (hizkuntza, sinesmenak, tresnen erabilera, etab.).

Kultura eta Gizartea

12. Kontzeptuak azaldu:

    • Protokultura: Animaliek erakusten dituzten jokabide sinpleak, kultura baten oinarria izan daitezkeenak. Adibidez, txinpantzeek tresnak erabiltzea edo delfinek komunikatzeko dituzten moduak.

    • Kultura materiala: Gizakiek sortu eta erabiltzen dituzten objektu fisikoak. Adibidez, arropa, etxeak, musika tresnak edo teknologia.

    • Kultura ez-materiala: Pentsamenduak eta ideia abstraktuak, objektu fisikorik gabeko kulturaren zatiak. Adibidez, hizkuntza, ohiturak, erlijioa edo legea.

    • Subkultura: Kultura nagusiaren barruan, talde jakin batek dituen ohitura eta balio bereziak. Adibidez, gazteen kultura (skate komunitatea) edo musika-talde jakin baten jarraitzaileak.

    • Kultura nagusia: Gizarte batean gehiengoak onartzen eta jarraitzen duen kultura ofiziala. Adibidez, herrialde bateko hizkuntza nagusia, jai nazionalak edo lege sozialak.

Gizakiaren Bilakaera

1. Kate-maila nagusiak

   Zeintzuk dira gaurko gizakiaren aurretik izan diren kate-maila nagusiak? Deskribatu kate horiek, bereziki Homo neanderthalensis eta Homo sapiens sapiens (Cro-Magnon gizakia).

   • Australopithecus: Bi hankatan ibiltzen ziren lehen hominidoak.
   • Homo habilis: Tresna sinpleak egiten zituzten.
   • Homo erectus: Suaren kontrola garatu zuten.
   • Homo neanderthalensis:

Homo Neanderthalensis

1. Ezaugarriak:

   Gorputz indartsua eta trinkoa, klima hotzetara egokitzeko. Burmuin handia zuten, batez ere zentzumen eta koordinaziorako arloetan garatua.

2. Bizimodua:

   Ehiztari-biltzaileak ziren eta tresna aurreratuak erabiltzen zituzten (Mousteriar tresnak). Lurralde hotzetan bizi ziren (Europa eta Asiako zatiak).

3. Desagertzea:

   Duela 40.000 urte inguru desagertu ziren. Arrazoi posibleak: Homo sapiens-ekin lehiakortasuna, klima-aldaketa, edo bi espezieen arteko gurutzaketa genetikoa.

Homo Sapiens Sapiens (Cro-Magnon gizakia)

1. Ezaugarriak:

   Anatomikoki gaur egungo gizakiaren antzekoak ziren. Adimen oso garatua zuten, eta hizkuntza konplexua erabiltzen zuten.

2. Bizimodua:

   Ehiztari-biltzaileak eta nomadak ziren hasieran, baina denborarekin nekazaritza eta abeltzaintza garatu zituzten. Artearen lehen adibideak sortu zituzten (kobazuloetako pinturak, apaingarriak).

Garrantzia: Gure arbaso zuzenak dira. Ingurunea moldatzeko eta tresna sofistikatuak sortzeko gaitasuna izan zuten, eta gaur egungo gizateria osatzen dute.

• • Kontrakultura: Kultura nagusiaren arau eta balioei aurka egiten dion mugimendua edo bizimodua. Adibidez, 1960ko hippie mugimendua, sistema sozialaren aurka zeudenak.

  14. Kultura aniztasunarekiko jarrerak

      Kultura aniztasunarekiko jarrerak deskribatu (etnozentrismoa, erlatibismoa, kulturartekotasuna).

      • Etnozentrismoa: Norberaren kultura besteak baino hobeagotzat hartzea, beste kulturen balioak gutxietsiz.

• • Erlatibismo kulturala: Kultura guztiak beren testuinguruan ulertzea eta epaitu gabe onartzea. Honek esan nahi du ez dagoela kultura bat bestea baino hobea. Adibidez, janari, janzkera edo erritual ezberdinak errespetatzea.

  • Antropologia filosofikoaren helburua zein den adierazi eta zein zientzietatik hartzen dituen datuak.

    • Helburua: Gizakiaren izaera, existentzia eta berezko ezaugarriak aztertzea. Gizakia zer den, zergatik dagoen munduan eta zein den bere zentzua ulertzea da bere ardatz nagusia.

    • Zientzia iturriak: Filosofiaz gain, beste diziplina batzuetatik hartzen du informazioa:

      • Biologia: Gizakiaren eboluzioa eta gorputzaren ezaugarriak.

      • Psikologia: Giza portaera eta pentsamenduaren funtzionamendua.

      • Historia eta Arkeologia: Gizakiaren bilakaera eta antzinako gizarteen aztarnak.

      • Soziologia eta Antropologia Kulturala: Gizakien arteko harremanak eta kultura-ereduak.

    Kulturartekotasuna: Kultura ezberdinen arteko elkarrizketa eta elkarrekiko ulermena bultzatzea. Helburua da aniztasuna aberastasun moduan hartzea eta elkarbizitza sustatzea. Adibidez, jatorri ezberdinetako pertsonen artean tradizioak partekatzea.

• Gizakia zer den jakiteko hiru tradizioak aipatu eta nolako antropologia sortzen den bakoitzetik adierazi.

  • Tradizio metafisikoa: Gizakiaren izatearen funtsa aztertzen du (Aristoteles, Platon). Gizakia arima eta gorputza duen izaki bereizia dela dio.

    • Antropologia esentzialista: Gizakiak berezko ezaugarriak ditu eta izatearen muina bilatzen du.

  • Tradizio zientifikoa: Eboluzioaren eta biologiaren ikuspegitik aztertzen du gizakia (Darwin, Mendel).

    • Antropologia biologikoa: Gizakiaren jatorria, gorputzaren ezaugarriak eta eboluzio-prozesua aztertzen ditu.

  • Tradizio humanista: Gizakia kultura, askatasuna eta historiaren bidez definitzen du (Sartre, Heidegger).

  Antropologia existentziala: Gizakiaren askatasuna eta erabakiak azpimarratzen ditu, eta bizitzaren zentzuari buruz hausnartzen du.

  Izaki gizartekoia da gizakia? Aristotelesen eta Hobbesen ikuspuntuak bereizi.

  • Aristoteles: Gizakia berez gizartekoia da (“Zoon politikon”). Besteekin bizitzeko beharra du eta komunitatean garatzen da.

  • Hobbes: Gizakiak bere interes propioak defendatzen ditu, eta gizartea kaosetik babesteko sortu zen. “Naturaren egoeran” denak denon aurka lehiatuko lirateke.

  Izaki baldintzatua ala determinatua da gizakia? Sartreren eta Spinozaren ikuspuntuak bereizi.

  • Sartre: Gizakia askatasun osoa duen izakia da. Ez dago aurrez determinatuta, bere ekintzen bidez bere burua definitzen du (existentzialismoa).

  • Spinoza: Gizakia natura osoaren parte da eta kausa-zuzentasunaren arabera determinatuta dago. Askatasuna iluzio bat da, gure ekintzak kausa naturalek baldintzatzen baitituzte.