Mantenugai Nagusiak: Ezaugarriak, Funtzioak eta Iturriak

Ura

Ezaugarriak

• Jaiotzean, giza gorputzaren %75 ura izaten da, eta helduak garenean, %60.
• Gernuaren, izerdiaren eta gorotzen bitartez galtzen dugu.

Funtzioak

• Hainbat substantzia disolbatzen ditu.
• Substantziak garraiatzen ditu.
• Gorputzean ematen diren erreakzio kimiko guztiak bere baitan gertatzen dira.
• Gorputzeko tenperatura erregulatzen du.

Nola Eskuratu

• Zuzenean edanez.
• Ura duten elikagaiak hartuz.
• Gure organismoko zeluletan gertatzen diren prozesu metabolikoen bitartez.

Gatz Mineralak

Ezaugarriak

• Gorputzaren pisuaren %4 osatzen dute.
• Gernuaren, izerdiaren eta gorotzen bitartez galtzen ditugu.

Funtzioak

• Funtzio erregulatzailea dute: giharren uzkurtzean eta nerbio-bulkaden transmisioan parte hartzen dute.

Ehunak: Definizioa eta Osagaiak

Ehuna espezializatutako zelulen multzoa da. Askotan, ehunek zelulak edukitzeaz gainera, zelula horiek substantziak sortzen dituzte. Horiei zelularteko substantzia deritze. Funtzio bera egiteko elkartzen diren zelula multzoari ehun esaten zaio. Gehienetan, mota bereko zelulak elkartzen dira.

Ehun Epiteliala

Gorputzaren kanpoko gainazala eta organoen barnealdea nahiz kanpoaldea biltzen ditu. Bi mota nagusi daude:

• Estaldura epitelioa: Zenbait zelula geruzak osatuta egon daiteke. Haren funtzioa babestea da.
• Guruin epitelioa: Substantziak sortzen eta jariatzen espezializatutako zelula epitelialek osatzen dute. Multzotan biltzen dira eta guruin izeneko egiturak osatzen dituzte.

Nerbio Ehuna

Nerbio ehunek entzefaloa, bizkarrezur-...

Elikadura eta Nutrizioa: Mantenugaiak

Izaki bizidunek, beren materia sortzeko eta bizi-funtzioak betetzeko behar dituzten materia eta energia lortzeko, zenbait prozesu baliatzen dituzte; prozesu multzo horri nutrizioa deritzo.

Nutrizioa prozesu ez-borondatezkoa eta oharkabekoa da. Energia lortzeko eta gure gorputza sortzeko baliatzen ditugun substantzia kimikoei mantenugaiak deritze. Mantenugai horiek elikagaietatik lortzen ditugu. Elikagaiak, dituzten mantenugaien eta horien kantitatearen arabera bereizten dira.

Izaki bizidunok elikaduraren bidez hartzen ditugu elikagaiak. Elikagai horiek gure dieta osatzen dute eta gure nutriziorako beharrezkoak dira.

Mantenugai Motak

Mantenugaiak bi motatakoak izan daitezke: ez-organikoak eta organikoak.

Mantenugai

Lagin Biologikoak

Lagin biologikoa: gernua, karkaxak, jariakinak, odola,... edo honelako materialen lagina da. Kanporaketak: ere bai lagin biologikoa, baina, gorputzak bide naturaletik baztertzen dituen hondakinak dira. Mikzioa: gernu-maskuriak beteta dagoenean gernua kanporatzea. Exudatua: odol-hodietatik gertuko ehunetara iragazten den likidoa da. Glukosuria: azukreen presentzia gernuan. Karkaxa: biriketan sortzen den mukositate lodi mota bat da.

Zertarako ateratzen da zainetako odol lagina?

Hainbat froga mikroskopioak egiteko.

Lagin biologikoetan zein analisi mota egingo dira?

• Makroskopioa.
• Mikroskopioa: mikrobiologikoa, anatomia patologikoa eta biokimikoa.

Gernuaren ohiko konposiziotik, zein aldaketa behar dira?

• Osagaiak.
• Kantitatea.
• Kolorea.
• Usaina.

Arnas Aparatua

Aparatu honek funtzio hauek ditu: kanpoko aireko oxigenoa hartu, odolera eraman eta, aldi berean, odoleko karbono dioxidoa atmosferara kanporatu. Arnas aparatuak bi atal nagusi ditu: birikak eta arnas bideak.

Arnas Bideak: Egitura eta Funtzioa

Arnas bideak, 1etik 6ra bitarteko atalak, kanpotik barrura ordenatuta daude:

1. Sudur-hobiak: Ahoaren gainaldeko bi barrunbe dira; airea sartu, berotu eta hezetu egiten da.
2. Faringea: Hodi gihartsu eta elastiko bat da; airea laringera eramaten du eta Digestio nahiz Arnas aparatuen elementu komuna da.
3. Laringea: Hodi labur bat da, zenbait kartilagoz osatua. Kartilagoetako bat epiglotisa da. Elikagaiak arnasbideetan sartzea galarazten du. Barruan ere ahots-kordak daude. Ahots-kordek, bibratzen dutenean,

Disakaridoak: Bi Unitateko Azukreak

Maltosa

• Maltaren azukrea da.
• Ez da aske egoten.
• Bi α-D-glukopiranosa molekulaz osatuta dago.
• Erredukzio-ahalmena du.

Isomaltosa

• Almidoiaren eta glikogenoaren hidrolisitik lortzen da.
• Bi α-D-glukopiranosa molekula elkartuta ditu.
• Erredukzio-ahalmena du.

Laktosa

• Ugaztunen esnean dago.
• β-D-galaktosaz eta α-D-glukosaz osatuta dago.
• Erredukzio-ahalmena du.

Zelobiosa

• Ez dago aske.
• Bi β-D-glukopiranosaz osatuta dago.
• Erredukzio-ahalmena du.

Sakarosa

• Azukre arrunta da.
• Loreen nektarrean dago.
• Ez du erredukzio-ahalmenik.
• α-D-glukopiranosaz eta β-D-fruktofuranosaz eratuta dago.

Homopolisakaridoak

Almidoia

• Gizakiaren dietan gluzido-iturri nagusietako bat da.
• Landareen energia-erreserba osagai nagusia da (funtzio energetikoa).
• Bi glukosa-

Mendelen Legeak eta Herentziaren Oinarriak

Mendelen lehenengo legea: Uniformetasuna

Ilarraren barietate garbiak gurutzatu zituen: bi alelo gainartzaile (AA) eta bi alelo azpirakor (aa). Landare heterozigotikoak edo hibridoak lortu zituen (Aa); landare horiek hazi horiak zituzten.

Esperimentuaren interpretazioa: Bi alelo horietatik gainartzailea baino ez da azaleratzen (A); azpirakorra (a), berriz, ezkutuan gelditzen da. Mendelen lehenengo legearen arabera, karaktere jakin baterako garbiak diren bi barietate gurutzatzean, F1 belaunaldiko banakako guztiak elkarren berdinak dira eta alelo gainartzailea duen gurasoaren fenotipo bera dute.

Mendelen bigarren legea: Segregazioa

F1 belaunaldiko landareak elkarren artean gurutzatu zituen.

Esperimentuaren

1. Digestio Aparatuaren Funtzioa

Digestio aparatuaren funtzio nagusia elikagaiak mantenugai soiletan bihurtzea da, zelulek energia eta materialak lortzeko erabili ahal izan ditzaten.

2. Digestio Bideko Atal Nagusiak

Elikagaiek, ahotik sartu eta gorotz moduan kanporatu arte, digestio aparatuko atal hauek zeharkatzen dituzte, ordenan:

• Ahoa
• Faringea
• Hestegorria
• Urdaila
• Duodenoa
• Jejunoa
• Ileona
• Heste Lodiko Kolona
• Ondestea
• Uzkia

3. Digestio Hodia eta Guruin Erantsiak

Digestio-hodia: Elikagaiek ahotik uzkira arte igarotzen duten organoen multzoa da.

Guruin erantsiak: Digestio-hoditik kanpo egonik, digestiorako beharrezkoak diren digestio-urinak digestio-hodira jariatzen dituzten guruinak dira.

4. Guruin Erantsien eta Hesteko Guruinen Arteko Aldea

Desberdintasun nagusia...

Animalien Arnasketa Motak

Animalia desberdinek arnasketa-mekanismo espezifikoak dituzte, bakoitzaren habitat eta bizi-estilora egokituak.

Ornogabeen Arnasketa

• Anelidoen arnasketa: Batzuek larruazal-arnasketa dute, beste batzuek zakatz-arnasketa.
• Moluskuen arnasketa: Uretako molusku gehienek zakatz-arnasketa dute. Lehorreko gasteropodoek, berriz, birika-arnasketa.
• Artropodoen arnasketa:
  • Trakea-arnasketa: intsektuek, miriapodoek eta armiarma batzuek.
  • Birika-arnasketa: araknoide askok.
  • Zakatz-arnasketa: krustazeo eta intsektu-larba askok.
• Ekinodermatuen arnasketa: Larruazal-arnasketa dute.

Ornodunen Arnasketa

• Arrainen arnasketa: Zakatz-arnasketarik konplexuenak dituzte. Arrain hezurdun batzuek larruazal-arnasketa ere badute.
• Anfibioen arnasketa: Uretako larbek