Batxilergoa mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Euskal Ahozko Literaturaren Generoak

Euskal ahozko tradizioak genero anitzak biltzen ditu, bakoitzak bere ezaugarri eta funtzio bereziekin. Jarraian, horietako batzuk deskribatzen dira:

Kopla Zaharrak

• Egitura: 8-8-10-8koa da, lau lerro dituena.
• Errima: 8koek errima daukate, 10koek ez.
• Gaia: Lehenengo bi lerroetan naturaren inguruko gaiaz hitz egiten da. Benetan esan nahi dena azken bi lerroetan agertzen da.
• Lotura: Askotan ez dago zerikusirik lehen bi lerroen eta azken bi lerroen artean. Hau sarritan gertatzen da, baina ez beti. Ez dago loturarik lehenengo bi lerroen artean, baina badago lotura zentzuzkoren bat; bestela, ahaztu egingo litzateke.

Trikiti Koplak edo Dantza Koplak

• Lehenengo eta azken lerroen errepikapena dago.
• Horrez gain, bihurkiak agertzen

Barrokoa: Sarrera

XVI. mendearen bukaeran sortu eta Rococorekin bukatzen da, XVIII. mendearen erdian. Mendebaldeko Europan hasi zen eta gero zabaltzen joan zen. Hainbat egoera historikok eraginda: Erreforma protestanteak, monarkia absolutuen ezarpena. Elizak eta Nobleziak boterea zentralizatu nahi izango dute eta funtzio propagandistikoa beteko du. Errealitatea eta egunerokotasuna bilatuko da. Monumentaltasuna, harrigarria dena, luxuzkoa... interesatzen zaie. Honek boterea eta autoritatea islatzen du. Barrokoa mugimenduaren artea da: eskulturan tentsio dramatikoarena; pinturan airetiko perspektiba lorpenarena eta arkitekturan urbanismo eszenografikoarena.

Arkitektura Barrokoa: Ezaugarri Orokorrak

Errenazimentuaren eskemak baino konplexuagoak bilatzen...

Lore Jokoak eta Euskal Erakundeak

Lore Jokoak txapelketak Anton Abadiak sustatu zituen, Lapurdin hasi eta Hegoaldera zabalduz. Jose Manterolaren ipuin, saiakera labur eta antzerkiek ez zuten maila literario handirik. Lehiaketan saritutako lanik onenak Donostian argitaratu ziren aldizkarietan.

Idazle ugari nabarmendu ziren, besteak beste: I.P. Elizanburu eta H.E. Arrese Beitia.

Eusko Ikaskuntza

Euskaltzaleek sortu zuten. Elkarte honen kezkarik nagusiena irakaskuntza zen. Gerraren ondorioz, Hegoaldean jarraitzailerik gabe geratu zen.

Euskaltzaindia

Euskararen Akademia 1918an eratu zen. Lehen euskaltzainburua Resurrección M. Azkue abadea izan zen. Akademia 28 euskaltzain osok, 20 ohorezkok eta 100etik gora urgazlek osatzen dute. Xederik garrantzitsuenetako...

Klima motak

Klima ozeanikoa

Klima ozeanikoa: Iberiar Penintsularen iparraldean kokatzen da, Bizkaiko golkoaren inguruan eta Galizian. Prezipitazioak urte osoan zabaltzen dira; eurien banaketa nahiko erregularra izaten da. Bi hilabete lehor izan ditzake, eta prezipitazioen forma leuna izaten da. Tenperaturak moderatuak eta bitarte termikoa txikia da.

• Kostaldea: Itsasoaren eraginagatik, uda freskoa eta negu moderatua izaten dira.
• Barrualdea: Itsasoaren eragina txikiagoa dela eta neguak hotzagoak izan daitezke.

Klima mediterraneoa

Klima mediterraneoa: Iberiako Penintsulan nagusi den klima da; baita Balear Uharteetan, Ceutan eta Melillan ere. Oro har, prezipitazioak urteko kopuru osoari dagozkion balioetan 800 mm baino gutxiago izaten dira; 800–500...

Arriskuen kontzeptuak eta gizartearen bilakaera

Aldaketa horiekin batera gizakiaren bizitzaren luzapena etorri zen. Industriak hirietan kokatu ziren eta bertan hurbildu ziren gizakiak lan bila.

• Esposizioa: Arriskupean dauden pertsonen eta ondasunen kantitatea; adibidez, zonalde bateko biztanleria-dentsitatea handia bada, esposizioa handia dela esaten da.
• Zaurgarritasuna: Gertaera batek esposizioan egondakoen eragin dituen heriotzen edo kalte materialen ehunekoa, 0 eta 1 arteko balioetan adierazita (1 = erabateko galera; 0 = kalterik eza). Hau herrialde baten garapen-mailarekin guztiz lotuta dago (arriskuaren aurrean dagoen kontzientzia-mailak, azpiegiturek, informazioak eta eboluzio-plana aurrera eramateko baliabideek eragiten dute).

Arrisku-motak

Orokorrean,...

Totalitarismo Faxista

Fascismo hitza latineko fasces-etik (batasuna) dator. Mugimendu horiek ezaugarri jakin batzuk partekatzen zituzten. Faxismoa Italian hasi zen 1922an eta Europa osora zabaldu zen.

Faktoreak

Faxismoa Lehen Mundu Gerraren ondoren zabaldu zen, eta Gerra Handiaren helburu nazionalistak eta militaristak izan zituen.

Ideologia

Faxismoak ez zuen ideia sail egituraturik; ekintza hausnarketaren aurretik zegoen mugimendu politiko hauetan. Baina denek partekatzen zituzten printzipio komun batzuk:

• Nazionalismo erradikala eta horrekin lotutako arrazakeria.
• Politika inperialista.

Faxistek borondateari eta instintuari ematen zieten lehentasuna, arrazoiaren gainetik. Horregatik uko egiten zieten Ilustrazioari, liberalismoari eta sozialismoari....

Antzinako Greziako Emakume Filosofoak

Teano Krotonakoa (k.a. VI. mendea)

Pitagorasen ikaslea izan zen. Filosofoa eta matematikaria, artean eta naturan edertasuna eta harmonia nagusi zirela azaldu zuen, proportzio matematikoak ikertuz. Urrezko zenbakia erabili zuen oreka eta ordena kosmikoaren funtsezkotzat.

Aspasia Miletokoa (k.a. V. mendea)

Mileton jaioa, Atenasen bizi izan zen. Hetaria gisa lan egin zuen, kultura handiko pertsonekin solasean jardunez. Emakume argia izanik, filosofia eta erretorika eskolak eman zituen. Bere ikasle ospetsuen artean Sokrates, Anaxagoras eta Perikles izan zituen.

• Periklesekin bikotea osatu zuen.
• Bere etxea Atenasko gune kultural, filosofiko eta literario nagusietakoa bihurtu zen.

Diotima Mantineakoa (k.a. IV. mendea)

Komunikazioa: igorleak hartzaileari, kanal baten bitartez, biek ezagutzen duten kodea erabiliz mezu bat bidaltzea da.

Kodifikatzea: Igorleak mezu bat bidaltzea kode eta kanal batean hartzaileari.

Deskodifikatzea: Hartzaileak igorlearen mezua jasotzea kodea eta kanala jakinik.

Komunikazioa eta Lengoaia: Gizakiak, kode bat baina gehiagogaratu ditu, baina guztietatik eraginkorrena ahozko komunikazioa da (igorlea, hartzailea, kanala eta kodea).

Asmo Komunikatiboa: Igorle batek, beti izango du xederen bat aukeratu duen hartzaileari zuzentzerakoan. Xedeaz hitz egiten denean, elementu partehartzaile guztiak kontuan hartuz egiten dela eta hizkuntzaren funtzioei dagokienetan, berriz, komunikazio elementu bakar batean oinarrituz ari garela. Hemendik hizkuntzaren...

Animalien Arnasketa Motak

Animalia desberdinek arnasketa-mekanismo espezifikoak dituzte, bakoitzaren habitat eta bizi-estilora egokituak.

Ornogabeen Arnasketa

• Anelidoen arnasketa: Batzuek larruazal-arnasketa dute, beste batzuek zakatz-arnasketa.
• Moluskuen arnasketa: Uretako molusku gehienek zakatz-arnasketa dute. Lehorreko gasteropodoek, berriz, birika-arnasketa.
• Artropodoen arnasketa:
  • Trakea-arnasketa: intsektuek, miriapodoek eta armiarma batzuek.
  • Birika-arnasketa: araknoide askok.
  • Zakatz-arnasketa: krustazeo eta intsektu-larba askok.
• Ekinodermatuen arnasketa: Larruazal-arnasketa dute.

Ornodunen Arnasketa

• Arrainen arnasketa: Zakatz-arnasketarik konplexuenak dituzte. Arrain hezurdun batzuek larruazal-arnasketa ere badute.
• Anfibioen arnasketa: Uretako larbek