Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

1934ko Urriko Iraultza: Kausak eta Testuingurua

1933ko azaroko hauteskundeetan eskuina nagusi atera zen. CEDA koalizioak garaipena lortu zuen, eta aurreko biurtekoan (“Biurteko Erreformatzailea” 1931-1933) abiarazitako erreformak atzera bota zituzten:

• Nekazaritza erreforma atzera bota zen.
• Kataluniako autonomia estatutua murriztu zen.
• Euskal Herriko estatutua blokeatu zen.
• Elizak hezkuntzaren kontrola berreskuratu eta diru publikoa eskuratzen hasi zen.
• Militarrek galdutako protagonismoa berreskuratzen hasi ziren.

Prozesu honek egonezina areagotu zuen, eta grebak eta ezkerrekoen eta eskuin muturrekoen arteko liskarrak biziki ugaldu ziren.

Testuinguru horretan gertatu zen 1934ko Urriko Iraultza. Ordurako PSOEko hainbat sektorek, PCEko kideekin batera,...

Hirugarren sektorea biztanleei edo beste jarduera-sektore batzuei zerbitzuak ematen dizkieten jarduera ekonomikoen multzoa da. Hirugarren sektorean ez dira ondasun materialak ekoizten. Sektore honetan, besteak beste, hezkuntza, kultura, merkataritza eta osasungintza sartzen dira.

Zerbitzu-Sektorearen Hazkundea

Informazioaren gizartean, hirugarren sektorea sekula baino gehiago hedatu da. Batzuek laugarren sektoreaz hitz egiten dute, teknikarekin eta zientziarekin lotutako jarduera ekonomikoen multzoa izendatzeko.

Zerbitzuen Garrantzia Gaur Egun

Zerbitzuak funtzio lehentasunezko eta erabakigarri bilakatu dira ekonomiaren eta gizartearen garapenerako. Gizarteko aldaketei erantzuteko ere ugaritzen dira zerbitzuak. Adibidez:

• Bizi-itxaropena igotzeak

Lehen nazionalismo politiko eta sindikala

Lehen nazionalismo politiko eta sindikala. 1876an, III. gerra karlista bukatu eta gero, euskal foru sistema bertan behera geratu zen. Dena den, Canovas del Castillok kontzertu ekonomikoa sortu zuen, ezegonkortasun politikoa saihesteko. Ondorioz, kupoa ezarri zen: Estatuari urtero eman beharreko diru kopuru jakin bat. Horretaz gain, autonomia administratiboa eta fiskala zuten eta soberan geratzen zen diruarekin inbertsioak egiteko erabiltzen zuten. Kontzertu ekonomikoak arrakasta izan zuenez, behin eta berriro erabili zuten.

Euskal Herriak bere ezaugarri propioak izan zituen: hizkuntza, ohiturak, erlijiotasuna, abizenak... Foruen aboluzioarekin eta 1876ko konstituzioaren aplikazioarekin askorentzat Euskal...

Ekonomia Teoria

BPGfk: BPGmp-zz-dl

Lanaldia

Lanaldia langileak bere lan-jarduera egiteko ematen duen denbora da. Espainian, lanaldiaren gehienezko iraupena asteko 40 ordukoa da.

Lan-ordutegia

Lan-ordutegia langilearen laneko eta atsedeneko denboraren banaketa da, hasiera eta amaiera adierazten dituena.

Gaueko Lan-ordutegia

Gaueko lan-ordutegia gaueko 22:00etatik goizeko 06:00etara egiten dena da. Gaueko langilea, gutxienez, eguneko lanaldian 3 ordu gaueko ordutegian egiten dituena da.

Aparteko Orduak

Aparteko orduak legezko edo adostutako gehienezko lanaldi arruntetik gora lan egindako orduak dira. Diruz ordainduko dira, edo atsedenaldi bidez konpentsatu ahal izango dira. Urtean, ezin dira 80 ordutik gora egin. Aparteko orduak beharrezkoak izan daitezke enpresan kalteren bat prebenitzeko...

Gerraren beste ondorio batzuk

Versaillesko Ituna ez zen bake-akordio izan, baizik eta alemaniarrek onartu behar izandako inposizioa (Diktat). Itun horrek Alemania eta haren aliatuak jotzen zituen gerraren erantzuletzat, eta gerra-ordain handiak ordaintzera kondenatzen zituen. Horrez gain, Alemaniak baliabide militarrak murriztu behar izan zituen, eta Renania eskualdea, Frantziarekin muga egiten zuena, desmilitarizatzea onartu behar izan zuen. Frantziak eta Belgikak bultzatu zuten Alemaniarekiko jarrera gogor hori. Britainia Handiak onartu egin zuen, baina Estatu Batuek ez. AEBek ez zuten ituna sinatu, Wilsonen 14 auzien izaera ez baitzuen errespetatzen. Horren ondorioz, hurrengo hamarkadan, Estatu Batuak borondatez bakartu ziren eta ez zuten...

Onddoen sailkapena eta filumak

• Zigomizeteak

  Hifa zenozitikoak dituzte. Espora asexualak eta sexualak sortzen dituzte. Lizun ezagunenetako batzuk talde honetan daude, adibidez: Mucor eta Rhizopus.

• Deuteromizeteak

  Zeharka trenkaturiko hifak dituzte. Konidioen bidez ugaltzen dira, sexu gabe. Lizun saprofito batzuk eta bizkarroi batzuk ere badaude, adibidez: Aspergillus eta Candida.

• Askomizeteak

  Hifa trenkatuak dituzte. Espora asexualak eta sexualak sortzen dituzte, asku esporangioan. Espezie zelulabakarrak (ogia, garagardoa edo ardoa egiteko erabiltzen direnak), bizkarroiak eta fruitu-gorputz jangarriak dituzten sinbionteak aurki daitezke.

• Basidiomizeteak

  Hifa trenkatuak dituzte. Espora sexualak sortzen dituzte. Talde honetan landare-espezie bizkarroiak

Sarrera

1936ko uztailaren 17an, Sanjurjo jeneralak Melillan pronuntziamendu bat egin zuen, eta hilaren 18an, penintsula osora zabaldu zen. Sanjurjo Portugaletik itzultzean istripu batean hil zen. Errepublikako gobernuak ez zituen behar ziren neurriak hartu. Hiru urteko gerra hasi zen. Bandoen indarrak honako hauek ziren:

• Nazionalak: Nekazal guneak, erdi mailako hiriak, industrializatu gabeko ipar kostaldea, Mediterraneoa eta Madril kontrolatzen zituzten. Armadari dagokionez, elitea, infanteria errebeldea, itsas armada eta aireko armada zituzten. Geroago, Guardia Zibilaren erdia errebeldeen alde jarri zen, baita Falange eta Karlisten milizia paramilitarrak ere. Alemaniak Kondor Legioa bidali zuen, 80.000 soldadurekin.
• Errepublikarrak: Industrializatutako

XVIII. Mendeko Kultura eta Artea

Hezkuntza eta Kultura Eraldaketak

Hezkuntzan, ilustratuek hezkuntza publikoa sustatu zuten. Haien ustez, hezkuntzaren bidez soilik konpon zitezkeen gizartearen gaitzak eta gizartea aldatu. Giza zientzien arloan, Hizkuntzaren eta Historiaren Errege Akademiak sortu ziren. Hala ere, kultura-ahaleginik handiena zientzia erabilgarrietan egin zen: matematika, fisika, geografia, medikuntza, botanika eta astronomia.

Arte Adierazpenak

Espainian, arte barrokoa indarrez sustraitu zen.

Rokokoa

Rokoko estiloa gutxi zabaldu zen Espainian. Apaindura arkitektonikoa Madrilgo Errege Jauregiko eta Segoviako La Granja jauregiko gela batzuetan erabili zen. Eskulturan, forma rokokoen emetasunak Salzillorengan izan zuen eragina, eta pinturan...

Munduko ekonomiaren desorekak

Gerraren ondorio ekonomikoak

Amaierako egoera

Gerrak finantza-kostu izugarriak sortu zituen. Ondorioz, hainbat arazo agertu ziren:

• Urre-erreserbak agortzea.
• Zor publikoa erruz jaulkitzea.
• Diru-papera ugaritzea.
• Beste herrialde batzuei kredituak ordaindu beharra.
• Inflazioa eta kanpo-zorra handitzea.

Bake-itunak

Bake-itunek ondorio larriak ekarri zituzten:

• Kalte-ordain handiak ezarri ziren.
• Espazio ekonomiko handiak desegin ziren.
• Diru-batasuna eta garraio-sistemak apurtu ziren.
• Ekialdeko Europako inperio handiak desagertu ziren.
• Industria-eremuak desegituratu ziren.
• Gerra-ordainek eta aliatuen arteko zorrek tentsioak sortu zituzten.

Nazioarteko ekonomian

Merkataritza-desoreka handia sortu zen. Nazioarteko diru-sistema desegituratu...