Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Newtonen grabitazio unibertsalaren legea:

Isaac Newton Grabitazio unibertsalaren legea proposatu zuen. Bi partikula materialek elkar Erakarri egiten duten, bere masen biderkaduraren zuzenki proportzionala eta Beren arteko distantziaren karratuaren alderantziz proportzionala den indar Batez.

·F: Indar grabitatorioa

·G: Grabitazio unibertsalaren konstantea

·M: Masak

·R: Partikulen arteko distantzia

·U: Bektore unitarioa

-Indar grabitatorioaren ezaugarriak:

·Indar Bektorearen norabide eta noranzkoa bi masak elkartzen dituen zuzenarena da. Indar grabitatorioak beti dira erakarleak.

·Distantziarako Indarrak dira.

·Beti Ageri dira binaka. Akzio eta erreakzio indarrak dira.

·Grabitazio Unibertsalaren konstantea,G. Cauendis fisikariak aurkitu.

Eremu eta

Eredu Atomiko-Molekularra eta Erreakzio Kimikoak

Eredu atomiko-molekularra: Erreakzio kimiko baten hasieran, atomoen arteko loturak (ionikoak, kobalenteak zein metalikoak) apurtu egiten dira. Ondorioz, erreaktiboak desagertu egiten dira, nahiz eta osatzen zituzten atomoak bertan geratzen diren. Erreakzioaren ondoren, atomoen artean lehengoak ez bezalako beste lotura batzuk sortzen dira, substantzia berriak (produktuak deiturikoak) eratuz (baina atomoak berdinak dira).

Talken Eredua

Talken eredua: Molekulak etengabe mugitzen ari direla kontuan hartuta, aldaketa kimikoak osagai kimikoen arteko talken bidez gertatzen direla esaten da. Hala ere, talka guztiek ez dituzte erreakzioak sortzen; hiru baldintza bete behar dira:

1. Molekula egokien arteko talka

Antzinako Egipto: Zibilizazioaren Sarrera

Duela 5.000 urte baino gehiago, Afrikako ipar-ekialdean, Historiako zibilizazio garrantzitsuenetako bat sortu zen. Egiptoar inperioa oso handia zen, baina biztanleak Nilo ibaiaren ertzetako lur-zerrenda estu batean biltzen ziren.

Lur Beltzak eta Lur Gorriak

Egiptoarrek "lur beltzak" esaten zioten zerrenda horri, Nilo ibaiko urek eremu horretan lokatz iluna eta oso emankorra uzten zutelako. Lur beltzez gain, "lur gorriak" zeuden, hau da, basamortuak.

Lur gorriak bi arrazoirengatik ziren garrantzitsuak:

• Ondoko herrialdeetako inbasioen aurkako babes naturala izateagatik.
• Eraikuntzarako metal preziatuak eta harria erauzten zirelako handik.

Faraoiaren Agintea eta Dinastiak

Antzinako Egiptoren jatorria K.a. 3100....

Historia

XIX. Mendea arte

Baserria ustiapen bat osatzen zuen elementu multzoa zen (animaliak, lurrak, baratzak, labeak...). Kontzeptu abstraktuagoa zen orubea, abizen edo leinu baten jatorria, sorlekua. Antzinako mitoak, sinesmenak, ohiturak eta kulturarekin lotura estua zuen. Materialei dagokienez, harria behean eta zura goian erabiltzen ziren (hasieran dena zura zen), ondoren harlangaitza edo adreilua, eta azkenik, harrizkoa guztiz. Baserri zaharrenak zurezkoak ziren, eta XVII. mendekoak harlangaitzez eraikitzen ziren (1. solairuan). Taulaz estalitako oin et habez osatutako egitura zuten, ganbara barne.

XVI-XVII. Mendeak

Forma bernakularraren aberastasuna nabarmena zen (geografia zatiketa naturalak, eraikuntza tradizioa oso lokalista eta ekonomia,...

1. Gerraren ondorioak euskarazko literaturgintzan

Gerrak ondorio larriak ekarri zizkion euskarazko literaturgintzari. Aurreko urteetan nabarmendutako idazle batzuk gerra garaian hil ziren. Zenbaitek preso egon behar izan zuten eta beste batzuk, atzerrira joan behar izan zuten.

2. Atzerriko euskal idazle esanguratsuenak

Frankismoak euskal literatura debekatu zuenez, idazle asko erbesteratu ziren, hasieran Europara, beranduago Ameriketara. Idazle esanguratsuenen artean, hiru aipa daitezke, obra banarekin:

• Telesforo Monzon: Urrundik poema (1945)
• Jokin Zaitegi: Goldaketan (1946)
• Irazusta: Joañixio (1946)

3. Euzko Gogoa eta Eskualduna: Gerraosteko aldizkariak

Zaitegik euskalgintzari egindako ekarpenik aipagarriena Euzko Gogoa izan zen. 1950ean Guatemalan...

Hasierako Kultur Eragileak

• Resurreccion Maria Azkue (1864-1951). Hainbat alorretan aritu zen: hizkuntza, literatura, musika (Hiztegia, 1905; Cancionero Vasco, 1922).
• Julio Urkijo (1871-1950). Euskal gaiei buruzko ikerlaria; Revista Internacional de Estudios Vascos (RIEV) aldizkaria sortu zuen. Ikerlariak: Hugo Schuchardt, George Hérelle...
• Gregorio Mujika (1882-1931). Ormaiztegiar honen eskutik eta Gipuzkoako Aldundiaren babespean jaio zen 1911n Euskalerriaren Alde zeritzon aldizkaria.
• Euskaltzaindia (1918).

Narratiba

Euskal Eleberriaren Hastapenak

Txomin Agirre eta ohitura-eleberria. Txomin Agirre Euskaltzaindiaren kide fundatzaileetarikoa izan zen.

Ohitura-eleberrien Ezaugarriak

• Moralismoa: Errealitatea narratzailearen ikuspuntutik erakusteko modu

Materiaren Teoria Zinetikoa

Materiaren agregazio-egoeren propietateak azaldu nahian, James C. Maxwell (1831-1879) eta Ludwig E. Boltzmann (1844-1906) fisikari ospetsuek teoria zinetikoa garatu zuten. Teoria zinetikoak materiaren hiru agregazio-egoeren portaera azaltzen du:

• Materia guztia partikulaz osatuta dago.
• Materia osatzen duten partikulak etengabe mugitzen dira.
• Materia osatzen duten partikulen arteko loturak sendoak edo ahulak izan daitezke, agregazio-egoeraren arabera.
• Agregazio-egoeraren arabera, partikulak askatasun handiagoz edo txikiagoz mugituko dira. Zenbat eta arinago higitu, orduan eta altuagoa izango da substantziaren tenperatura.

Solidoak

Edozein solidotan ikusten dugun ezaugarri nagusia zurruntasuna da. Baina, zergatik da hori horrela?...

Hona hemen euskarazko esaldi eta adierazpen batzuen zuzenketa eta argibideak, ohiko akatsak eta euskalkietako berezitasunak aztertuz:

Esaldi Zuzenduak eta Argibideak

• Bi urte zituela gaixotasun larria izan zuenetik, ezin izan du bizitza normala izan.
• Telefonoz deitu besterik ez zuen behar.
• Itsusiagoa izanagatik, hobe genuke oinetako erosoak erostea.
• Etxean gelditzekotan, telefonoz besterik ez zuen deitu behar.
• Gure iradokizunak entzuten dituzten irakasleekin baino ez gara elkartuko.
• Uda hasi eta berehala neskalaguna utzi bazuen ere, egunak joan ahala damutu zen.
• Ander da kirol arropa ekarri duen bakarra.
• Zer ez nuke nik egingo zu ikustearren?
• Aitaren mendizaletasunari zor diot mendiak eta inguruak maitatzea.
• Bilbo ez da Gernika bezain lasaitasun handiko

Balantzea

Aktibo ez-korrontea

1. Materiala: Uki daitezkeen ondasunak: lurrak, eraikinak, makineria, altzariak eta abar.
2. Ukiezina: Ukitu ezin diren ondasunak: patenteak, jabetza industriala, merkataritza-fondoak, kontzesio edo emakida administratiboak eta abar.
3. Ondasun higiezinetako inbertsioak: Lurrak eta eraikinak, espekulazio-helburua dutenean, ibilgetu materialean sartu beharrean hemen kokatu behar dira.
4. Finantza-inbertsioak: Epe luzeko izaera duten finantza-inbertsio guztiak: akzioak, obligazioak, inbertsio-fondoak eta abar.

Aktibo korrontea

1. Izakinak: Enpresaren trafiko edo ohiko eragiketarako beharrezkoak diren elementuak: salgaiak, lehengaiak, bukatutako produktuak, beste zenbait hornikuntza.
2. Zordunak edo bihurgarria: Trafiko-eragiketengatik sor