Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

XX. Mendeko Euskal Literatura (1900–1936)

1. Sarrera: Pizkundea eta Garaiak

XX. mendea hiru garaitan banatzen da:

• 1936ko Gerra aurrekoa (Pizkundea)
• Diktadura sasoia
• Gerra ondorengoa

Pizkunde literarioa XIX. mende amaieran hasi eta XX. mende hasierara luzatu zen. Euskal Herriko historian garai emankorrenetako bat izan zen; 1936ra arte 300 liburu inguru argitaratu ziren. Literaturaren inguruan festa, azoka eta lehiaketa ugari antolatu ziren, eta horrek mugimendu kulturala bizirik mantendu zuen.

Espainiako Testuinguru Historikoa

Testuinguru politikoak eragin handia izan zuen:

• 1898ko Gatazka: Espainiak koloniak galdu zituen (Kuba, Puerto Rico, Filipinak), eta krisi politiko eta sozial handia sortu zen. Honek euskal idazleentzat kontzientzia eta nortasuna

Marraketa eta Trazaketa: Oinarrizko Kontzeptuak

1. Marraketa laua eta airean egindako marraketa: Zein da desberdintasuna?

   Airean egindako marraketa 3Dko piezekin lan egiten denean erabiltzen da, eta marraketa laua trazatzeko erabiltzen da, zuloaren kokapena jakiteko.

2. Zertarako erabiltzen da marraketa?

   Marraketa metalezko piezen kanpoko azalera edo ingurua markatzeko, arbastatze mugak erakusteko, edo zuloen simetria-ardatzak markatzeko erabiltzen da.

3. Marraketa on bat eginez gero, beharrezkoa al da egiaztapena?

   Egiaztatu behar da.

4. Markatzeko tresna nagusiak

   Markatzeko erabiltzen diren tresnak hauek dira:

   • Marratzailea
   • Granetea
   • Konpasa
   • Gramila

   Oharra: Jatorrizko galderak metalak margotzeko gaiak aipatzen zituen, baina erantzunak tresnak zerrendatzen ditu.

5. Nola

Zirkulazio Aparatuaren Funtzioa

Gasak (O₂ eta CO₂), mantenugaiak/hondakinak eta sistema immuneko zelula batzuk garraiatzea.

Atal Nagusiak

Zirkulazio aparatuak 3 atal nagusi ditu:

• Bihotza
• Odola
• Odol-hodiak

Zirkulazio-aparatuarekin lotutako sistemak

Digestio aparatua, arnas aparatua eta iraitz sistema zirkulazio aparatuarekin konektatzen dira, haien funtzioak betetzeko:

• Digestio aparatua: Xurgatutako ura eta mantenugaiak gorputz osora eramatea.
• Arnas aparatua: Biriketan lortutako oxigenoa gorputz osora eramatea eta gorputz osoko karbono dioxidoa biriketara eramatea.
• Iraitz sistema: Odoleko hondakinak giltzurrunetara eramatea.

Alienazioa eta Lana Marxen Filosofian

Alienazioaren Kontzeptua

1. Zertan datza alienazioa?

   Bere burua ez identifikatzea edo ez ezagutzea da.

2. Feuerbachen arabera, Jainkoa zergatik da alienatzailea?

   Gizakiak, Jainkoa sortu duena, Jainkoa bere gainetik balego bezala gurtzen duelako.

3. Zer kritika egiten dio Marxek Feuerbachen gizakiari buruzko kontzeptuari?

   Feuerbachen gizakia ez da gizaki erreala, abstrakzio bat baizik.

4. Zer esan nahi du Marxek erlijioa herriaren opioa dela esaten duenean?

   Esan nahi du erlijioa zapalduak zapalduta mantentzeko tresna baino ez dela, eta hobeto baten promesek gizartea aldatzeko gogoa moteldu eta onartezinak diren egoerak onargarri bihurtzen dituztela.

Lanaren Balorazioa eta Alienazio Bikoitza

5. Orokorrean, nola baloratzen du lana

Antolaketa mailen sailkapena

• a) Atomoa, molekula, organulua.
• b) Zelula, ehuna, organoa, sistema/aparatua.

Zelularen funtzioak

• Datoz: Jatorrizko unitatea.
• Daude: Egiturazko unitatea.
• Da: Unitate genetikoa.
• Dira: Unitate fisiologikoa.

Materiaren antolaketa

Antolaketa maila abiotikoa: Bizigabe diren elementuak, hala nola mineralak eta energia.

Biomolekula organikoa: Karbono-atomoak dituzten molekulak, bizitzako prozesuak ahalbidetzen dituztenak.

Organuluak eta egiturak

• a- Organulua
• b-
• c- Organulua
• d-
• e-

Zelula-funtzioak eta osagaiak

Mitokondria-zelulak, gantz-isolatzaile, erribosomak-proteinak, eritrozitoak-zelulara, nerbio-kanpo, digestio-elikagaietako.

Odol ehunaren ezaugarriak

Odol ehuna gorputzean zirkulatzen duen likidoa da; oxigenoa, elikagaiak eta hondakinak...

Frantziako Iraultzaren Hasiera (1787-1791)

1791ko Konstituzioa

1791ko Konstituzioa aldarrikatu zen, Frantziako lehen konstituzioa, eta haren bidez ezarri ziren:

• Subiranotasun nazionala eta herritarren funtsezko eskubideak aitortu ziren.
• Monarkia parlamentarioa ezarri zen.
• Botere banaketa ezarri zen:
  • Botere legegilea Asanbladaren esku jarri zen.
  • Botere betearazlea, erregearen esku, legeei betoa jartzeko eskubidearekin.
  • Botere judiziala, auzitegi independenteen esku.
• Errolda-sufragioa ezarri zen Asanblea aukeratzeko bide gisa: 25 urtetik gora eta errenta jakin bat zuten gizonezkoek soilik zuten bozkatzeko eskubidea.

Iraultzaren Aurrekariak

1787an

• Ogasunaren (Haziendaren) krisia geldiarazteko, Ogasun ministroek klase pribilegiatuek (Noblezia eta Kleroa) zergak

Osasun‑hezkuntza: kontzeptua eta helburuak

Osasun‑hezkuntza (ADIBIDEA → Tabernan erre) Esaten da osasun‑hezkuntza dela gizabanakoari informatzea, kontzientziatzea eta gaitzea, banakoaren osasuna eta osasun kolektiboa defendatzeko eta sustatzeko beharrezkoak diren ezagutzak, ohiturak eta jarrerak eskuragarri eduki ditzan. Helburu nagusia da biztanleek osasun hobea lortzera bideratutako bizi‑estiloak aukeratzea, eta, beraz, norberaren osasunerako eta inguruko pertsonen osasunerako arriskuak saihesteko gai izatea.

Osasun‑hezkuntza eta norbanakoaren askatasuna ezin dira bereizi; bereziki, lotura estua dago osasun‑hezkuntzaren eta gizarte‑erantzukizunaren artean. Zuzenean edo zeharka, jarduera ekonomiko asko erlazionatzen dira osasunaren...

Sarako Eskola: XVII. Mendeko Euskal Literaturako Mugimendua

XVII. mendea izpiritualtasunaz beteriko mendea zen, eta euskal idazle batzuk elkartzea erabaki zuten, ezaugarri komunak zituztelako eta inspirazio handiko garaia zelako. Sarako eskolako idazleek batzen dituzten ezaugarriak:

• Gehienak liburu erlijiosoak idazten zituzten, elizgizonak ziren.
• Guztiek heziketa humanistiko sakona zuten.
• Talde bat osatzen zuten eta elkarri eliz-oniritziak eta poemak idatzi zizkioten.
• Bereziki olerkigintza jorratu zuten.

Axular

Pedro de Aguerre y Azpilicueta (Axular), 1556an Urdazubian jaio zen eta 1644an hil zen Saran. Oso garrantzitsua izan zen Sarako eskolarako, ordezkari nagusia izan zen eta euskal prosalari onena konsideratuta dago. Arazoak izan zituen Harostegi...

Xabier Lizardi (Jose Maria Agirre)

Xabier Lizardi (jaiotzez Jose Maria Agirre, Zarautz, 1896 – Tolosa, 1933) Tolosako enpresa bateko gerentea izan zen. 37 urterekin hil zen.

Literaturzalea zen, eta euskal literatura klasikoaz gain, Espainiako literatura klasikoa eta garaikidea, baita idazle latindarren eta greziarren testuak ere ezagutzen zituen. EAJko politikaria izan zen.

Obra Nagusiak

Poesia, antzerkia, narrazioa eta artikulugintzan aritu zen. Hauek dira bere lan garrantzitsuenak:

• Bizirik zegoela, Biotz-begietan (1932) liburua argitaratu zuen.
• Bultzi lehiotik poema azterketan sartuko da.
• Hil ostean, Umezurtz poemak (1934) eta Itz Lauz (1934) argitaratu ziren.

Estiloaren Ezaugarriak

Lizardiren estiloa oso pertsonala eta berritzailea izan zen, eta...

Diktaduraren hasierako urteetan, Frankistak ez ziren herritarrek eskubide eta ideia zapalketa gogorra pairatu zuten. Erregimenak II. Errepublikak sortutako erakundeak deuseztatzeaz gain, euskal kultura baztertu edota debekatu zuten; Eusko Jaurlaritza erbestean zegoen. Gerraosteko urteak gogor samarrak izan ziren, aipatutako errepresioarekin batera, herritar gehienek eskasia sufritu baitzuten.

II. Mundu-gerran frankismoa ezabatzeko kanpo-laguntza posible zelakoan

Aliatuekin – gerra hura irabaziko zutenekin- harreman onak edukitzen saiatu ziren. Gerra hotzaren garaian frankismoak lortutako onarpen internazionalak euskal oposizioaren itxaropena zapuztu zuen.

Aldaketa ekonomikoak

Ekonomian aldaketa asko gertatu ziren. Autarkiaren urteak -1950eko...