Lehen hezkuntza mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

testua: Lehen Gerra Karlista eta Foruak

Fernando VII.aren azken erregealdi urteetan, liskar asko egon ziren absolutisten eta liberalen artean. 1830ean, Fernando Maria Kristina Borboikoarekin ezkondu zen eta alaba bat izan zuten, Isabel izenekoa. Horregatik, Lege Salikoa kendu eta Lege Pragmatikoa ezarri zuen; lege honek emakumeei erregina izateko eskubidea ematen zien.

Gerraren hasiera eta bi bandoak

Fernando VII.a 1833an hil zenean, Gorteek Isabel II.a izendatu zuten Espainiako erregina. Honek Karlosen eta absolutisten haserrea piztu eta Gerra Karlista hasi zen:

• Karlistak: Nekazarien, herritarren eta foruen aldekoen babesa zuten. Euskal lurraldeetan eta Nafarroan indar handia zuten, absolutismo monarkikoa eta foru tradizionalak aldarrikatuz.
• Isabelinoak:

Giza eskubideak

Herritarren eskubideak

Pertsonon eskubideak errespetatzea sistema demokratiko modernoen funtsezko ezaugarrietako bat da. Eta horrexek bereizten du demokrazia beste sistema politikoetatik: pertsonon eskubideak babesteko prozedura argiak eta legezko bermeak ezartzen dituela, hain zuzen.

Frantziako Iraultza gertatu zenean, iraultzaileek hartutako lehenbiziko neurrietako bat herritarren funtsezko eskubideak zehaztea izan zen. Eskubide horiek Gizakiaren eta Herritarraren Eskubideen Deklarazioan jaso zituzten. Eskubidea pertsona izate hutsagatik gagozkigun zerbait da, eta horrexegatik, bete dadila eska dezakegun zerbait.

Pertsona guztion eskubide garrantzitsuenetako batzuk hauek dira:

• Bizitzeko eskubidea
• Askatasunerako eskubidea
• Gaizki tratatuak

Boterea eta legitimitatea

Nork agindu behar du?

Gizarte guztietan bada era bateko edo besteko antolamendu kolektiboren bat, taldearen funtzionamendua iraunaraztearren eginkizunak banatzeko. Gizarte konplexuetan, gizabanakoen kopurua handia denetan, koordinazioko eginkizun horiek botere politikoaren bidez betetzen dira.

Botere politiko deritzo besteak modu jakin batean jokatzera behartzeko ahal edo indarrari. Botere politikoaren kontrolak bizilagun guztiei zer egin behar duten agintzeko ahala ematen dio gizabanako, talde edo instituzio bati. Botere politikoa legitimoa da obeditu behar dutenek baliozkotzat daukatenean hura gauzatzeko modua.

Horrek zer esan nahi duen argitzeko, bi kontzeptu bereizi behar dira aurrena: boterea eta autoritatea. Norbaitek...

Eboluzioaren Teoriak eta Kontzeptu Nagusiak

Ontogenesia eta Filogenesia

Ontogenesia: Ontos (izatea), genesis (jatorria). Jaiotzetik hil arte bizidun baten organismoak jasaten dituen aldaketa multzoa.

Filogenesia: Filum (leinu), genesis (jatorria). Denboran zehar, belaunaldiz belaunaldi espezie batek jasan duen aldaketa multzoa.

Fixismoa: Eboluzioaren Aurkako Teoria

Zer da? Espezieak denboran zehar aldaketarik izan ez dutela defendatzen duen teoria. Beraz, filogenesia ukatzen du. IX. mendera arte indarrean egon zen paradigma zientifikoa da, eboluzionismoak, hautespen naturalaren azalpenari esker, baztertu zuen arte. G. Couvier fixismoaren ordezkari nagusia da. Teoria honek Eliza Katolikoaren babesa izan zuen, kreazionismoarekin bat zetorrelako.

Eboluzionismoa:

Enbutizioa eta Deformazio Prozesuak

Enbutizioa: Materialari forma eman nahi zaionean erabiltzen da, matrizea eta puntzoia erabiliz. Zapalgailua helduleku gisa erabiltzen da eta materialari irristatzen utzi behar zaio. Prozesu honetan materialaren plastikotasuna ezagutzea ezinbestekoa da.

Mekanismoa eta Eragiketa Motak

• Mekanismoa:
  1. Ebakina matrizean sartzera behartzen da (izurrak handituz).
  2. Itxuratzera ematen da (izurrak areagotuz).
  3. Izurrak desagertzen dira, piezaren haustura gertatu arte.
• Eragin bikoitzeko enbutizioa: Altuera dimentsioaren %15 baino handiagoa denean erabiltzen da. Zapaltzaileak izurren sarrera ekiditen du eta fluxua bideratzen du.
• Forma emateko beste eragiketa batzuk: Tolesketa, ebaketa, ertz-tolestea, esturaketa eta rulinado-a.

Fundizioa:

Erlijioa eta alienazioa: mundu errealetik fikzioara

Erlijioak gizakia mundu errealetik fikziozko mundu batera darama, mundu konkretutik mundu idealera. Gizakia erlijioak agintzen (prometitzen) dion fikziozko munduaren bilaketaren bidez alienatuta geratzen da.

Elizaren rola eta ideien eraginak

Eliza erlijio-alienazioaren gidari edo bideratzailea dela adierazten da. Hona hemen kontuan hartzeko alderdi batzuk:

• Elizak egiten duena: gizakien ahaleginak errealitatetik kanpo dagoen justizia bilatzera bideratzea da.
• Elizak aldarrikatzen du zerua dela injustiziak ordaintzen edo konpentsatzen diren lekua.
• Lurreko injustiziak bere horretan mantentzen dirauela uko egiten zaio askotan.
• Erakunde erlijiosoak tresna izan daitezke klase gorenek menpeko klaseak zapaltzeko

Alde Zaharraren Ezaugarriak

Hiri zaharren ezaugarri nagusiak:

1. Hiri gehienak harresiz inguratuta zeuden, defentsarako, epidemietatik babesteko eta zeregin fiskaletarako.
2. Planoa irregularra izan ohi zen Erdi Aroko hirietan, baina plano erradiozentrikoak, linealak eta koadrikula itxurakoak ere bazeuden.
3. Hiri bilbe itxia, altuera txikiko familia bakarreko etxeak, batzuk patiodunak.
4. Lurzoruan etxebizitzak, lantegiak eta dendak kokatzen ziren, gremioen arabera auzoak sailkatuz.
5. Gizarte arloan, aldi berean zenbait talde bizi ziren: langileak periferian eta auzo bananduetan, eta zentroa leku aipagarria zen.

Hirien Bilakaera Historikoa

• Erromatar Hiria

  Plano erregularra. Foroa zen eraikin nagusien kokalekua (adibidez, Zaragoza).

• Erdi Aroko Hiria

  • Hiri Musulmana:

Nerbio Sistema: Osaketa eta Funtzioak

Elkarren osagarri diren bi zati ditu:

1. Nerbio Sistema Zentrala

Gorputza eta haren jarduerak kontrolatzeaz arduratzen da. Nerbio Sistema Zentrala entzefaloak eta bizkarrezur muinak osatzen dute, eta biak burezurrak eta bizkarrezurrak babestuta daude, hurrenez hurren. Gainera, meningeak deritzen hiru mintz-estalki babesgarriz inguratuta dago, bai eta likido zefalorrakideoz ere. Likido horren funtzioa kolpeak arintzea da.

Entzefaloa burezurraren barruan dago eta osagai desberdinak ditu, hala nola garuna, zerebeloa, bizkarrezur-erraboila eta hipofisia, besteak beste. Bizkarrezur muina, berriz, bizkarrezurrak babestuta dago, burezurraren oinarritik bizkarraren amaieraraino.

2. Nerbio Sistema Periferikoa

Nerbioek...

Euskal Idazle Garaikideak

Martin Ugalde (Andoain, 1921 - Hondarribia, 2004) idazle nabarmena izan zen. 1961ean Iltzaileak liburua argitaratu zuen, helduentzako euskarazko lehen ipuin bilduma modernoa. Lan honetan, Gerra Zibilaren garaiko eta osteko krudelkeriak modu gordinean agertzen dira.

Anjel Lertxundi (Orio, 1948) euskal literaturaren erreferenteetako bat da. Bere lehen ipuin liburuari Hunik arrats artean (Lur, 1970) izena eman zion. Bertan, gai berriak –hala nola baserri giroa– eta idazkera teknika berritzaileak erabili zituen.

Mikel Zarate (Lezama, 1933 - 1979) idazle eta apaizak Ipuin antzeko alegi mingotsak (Zugaza, 1975) liburuan euskal gizarte modernoaren arazoak agertu zituen, sarritan alegia bidez.

Eleberri Motak

• Pertsonaiazko eleberria:

Hezurren egitura eta bizitza-zikloa

Hezurrak egitura biziak dira, eta etengabe alda daitezke (ez dira “harri gogorrak”) bizitzaren baldintzen arabera.

Ariketa fisikoaren eragina hezurretan

Eskeleto heldu batean, hezurrek proportzio orekatu bat mantendu behar dute zati inorganikoaren (gatz mineralak) eta organikoaren (kolagenoa eta zuntz elastikoak) artean. Hiru egoera desberdin bereizten dira:

• Bizitza normalean: Guk hezurrei lan pasibo bat ematen diegu; trakzioa jasan behar dute. Adibidez, kaxa bat altxatzen badugu, indarra muskuluek egiten dute, baina muskuluek hezurretik tiratzen dute, eta hezurrek dentsitate egokia izan behar dute ez apurtzeko.
• Ariketa fisiko gogorra: Ariketa fisiko handia egiten dugunean, lan gehiago eskatzen zaie hezurrei;