Lehen hezkuntza mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Egoki eztabaidatzeko kontuan hartu beharrekoak (IV)

Ikusi dugu nola ahotsarekin zein gorputzarekin eztabaidatzen dugun; baita pertsona bakar

batek ez duela eztabaidatzen ere, hau da, norbaitekin eztabaidatzen dugula eta elkarrera-

ginean sortzen dela diskurtsoa, batak dioena besteak esandakoari lotuz; bat-batean ezta-

baidatzen dugula, eta leku eta denbora beretik deiktikoekin jasotzen dela hori. Ikusi dugu

eztabaidaren egoeraren ezaugarrien arabera erregistro formala edo lagunartekoa erabiltzea

komeni dela.

Zergatik eztabaidatzen dugu, ordea? Errealitate jakin bati edota egin dugun edo egin nahi

dugun ekintza bati buruz ikuspegi desberdinak ditugulako. Dela errealitate bati lotua, dela

ekintza bati lotua... eztabaida-gaiarekiko ikuspegi bat edukitzea...

Perpaus Konpletiboak

Zer? galderari erantzuten diote. Menderagailuak:

• -(e)la
• -(e)nik
• -t(z)ea, -t(z)eak, -t(z)eari, -t(z)eko…

Perpaus nagusia ezezkoa denean, -(e)nik erabiltzen da gehienetan.

Zehar Galderak

Konpletiboen antzekoak dira, baina azpian galdera bat dute. Zer? galderari erantzuten diote. Menderagailuak:

• -(e)n
• -ea… n
• -n ala ez

Adibideak: Ez dakit non dagoen / Galdetu ea etorri den / Ez dakit joango naizen ala ez.

Erlatibozko Perpausak

Bi perpaus elkartu nahi dira, bi esaldietan errepikatzen den hitzaren bitartez. Mendeko perpaus horiek izenaren ezkerretara agertzen dira, eta izen horri buruzko informazioa ematen dute. Menderagailuak:

• -(e)n
• -tako (-dako)
• -(r)iko

Denborazko Perpausa

Denborazko perpausek denbora adierazten dute. Perpaus nagusiak zer...

Genetikaren oinarrizko kontzeptuak

• Genetika: Geneak eta euren transmisioa ikasten dituen zientzia.
• Karaktere: Edozein aspekturen edo portaeraren ezaugarria (adibidez: ilearen kolorea, begien forma, azkartasuna…).
• Gene: Karaktere jakin baterako informazio genetikoa duen DNA zatia. Geneak kromosometan lerrokatuta daude.
• Loci: Kromosoma batean gene bakoitza dagoen lekua.
• Kromosoma: DNA eta proteinen nahastea.
• Kromosoma homologoak: Karaktere berdinak erregulatzen dituzten kromosomak (bata amarena eta bestea aitarena).
• Genoma: Espezie baten gene guztien multzoa.
• Genotipo: Organismo baten geneen multzoa.
• Fenotipo: Ikusgai diren ezaugarrien multzoa; genotipoaren adierazpena da, giroaren araberakoa (fenotipoa = genotipoa + giroa).
• Mutazioak: DNA baseen sekuentzian

1. Globalizazioa

Globalizazioa munduko ekonomien arteko mendekotasun eta integrazio handiagoa lortzeko prozesua da. Prozesu honen ondorioz, herrialdeen arteko finantza-eragiketen fluxuak izugarri handitu dira eta enpresak nazioartekotu egin dira.

Globalizazioaren ezaugarri nagusiak

• Finantza-fluxuen hazkunde esponentziala: Burtsak dira ekonomia-gune nagusiak.
• Nazioarteko merkataritzaren hazkunde handia: Salgaien bolumena 1970eko 300.000 milioi $-etatik 4 bilioi ingurura pasa da.
• Enpresen kontzentrazioa: Fusioen bidez lehiakorragoak izateko.
• Multinazionalen eragina: Gobernuetan eta nazioarteko erakundeetan eragin handia dute.
• Deslokalizazioa: Ekoizpena soldata merkeeneko herrialdeetara (azpigaratuak) eramatea, trebakuntza handiagoa behar dutenak herrialde

Ekonomiaren Oinarrizko Kontzeptuak

Banaketa

Ekoizpena kontsumitzaileei hurbiltzea, saltokietara eramanez.

Inbertsioa

Negozio bat irekitzeko edo hobetzeko erabiltzen den dirua da.

Sektore Ekonomikoak

Lehen Sektorea

Naturatik elikagaiak eta lehengaiak lortzeko erabiltzen diren jarduerak dira:

• Nekazaritza
• Abeltzaintza
• Arrantza
• Baso-ustiapena

Bigarren Sektorea

Naturatik ateratako produktuak eraldatzen dituen sektorea da:

• Industria
• Eraikuntza
• Meatzaritza
• Energia-iturriak

Hirugarren Sektorea (Zerbitzuak)

Ez du ondasun materialik sortzen; gizarteari zerbitzua emateaz arduratzen da (adibidez: merkataritza, garraioa, osasuna, hezkuntza...). Zenbat eta gizarte bat aurreratuagoa izan, orduan eta garrantzia handiagoa hartzen du hirugarren sektoreak.

Enpresen Sailkapena eta

1. Uraren propietate fisiko-kimikoak

Urak hurrengo propietate fisiko-kimikoak ditu:

a) Disolbatzaile-boterea

Ura substantzia kopuru maximoa disolbatzen duen likidoa da (disolbatzaile unibertsala). Propietate hau beste substantziekin hidrogeno-zubiak sortzeko duen gaitasunagatik du; substantziak disolbatzen dira uraren molekula polarrekin elkarrekintza eginez.

Disolbatzaile izateagatik, bizidunetan bi funtzio garrantzitsuren arduraduna da:

• Metabolismoa: Erreakzio gehienak inguru urtsuetan ematen dira.
• Garraioa: Elikagaien garraioak eta hondakinen kanporatzeak inguru urtsua behar dute.

b) Kohesio-indarra molekulen artean

Hidrogeno-zubiek mantentzen dituzte uraren molekulak indarrez lotuta, egitura konpaktua sortuz eta likidoa ia konprimaezina bihurtuz....

Hornidura funtzioa eta helburuak

Hornidura funtzioa enpresa-jarduera egiteko beharrezkoak diren materialak erostea da, ekoizpen- edo merkaturatze-prozesuari hasiera emanez. Honen helburua ekoizpen- eta merkaturatze-sailak hornitzea da, eta funtsezko hiru alderdi ditu:

• Erosketa: Merkaturatze- edo ekoizpen-sailek behar dituzten produktuak erosi behar dira. Horretarako, hainbat faktore izan behar dira kontuan: emate-epea, prezioa, kalitatea, erosi osteko zerbitzuak eta ordainketa-baldintzak.
• Biltegiratzea: Erositako produktuak gorde egin behar dira ekoizpen- edo merkaturatze-prozesua hasten den arte. Horretarako, antolakuntza-sistema bat behar da izakinak antolatu eta sailkatzeko.
• Kudeaketa: Antolakuntza-sistema bat behar da, eta haren helburua behar

PORTUGALEN PROIEKTUA

XV. mendean, portugaldarrek Indiara iristeko italiarrek eta musulmanek erabiltzen ez zuten bide berri bat aurkitu nahi zuten. Portugaldarrek pentsatzen zuten Ekialdeko merkataritzaz jabetuko zirela hori lortzen bazuten.

Ideia honen sortzailea Henrike Nabigatzailea izan zen, Joanesen semea. Berak Sagresen eskola bat sortu zuen, zailtasun batzuk hobetzeko, adibidez, marinelen esperientzia falta. Eskola horretan, gehienak espedizioetarako prestatu ziren, eta kartografoek beren mapak hobeto egin ahal izan zituzten.

Lehenengo bidaiak

Portugaldarrek lurralde hauek konkistatu eta aurkitu zituzten:

• 1415ean: Ceuta konkistatu zuten.
• 1419an: Madeirako uharteak.
• 1431n: Azoreetakoak.
• 1446an: Cabo Verde uharteak aurkitu zituzten. Gero, Gineako

Taifen garaitik Nasri Erresumaraino

2-Taifen erresumatik Nasri erresumara

Taifen zatipena eta barne-gerrak

1031ean, kalifa‑herria hainbat erresuma edo taifatan zatitu zen ("bando" edo aurrez aurre dauden taldeak adierazten zuen).

• Almanzor hil ondoren barne‑borroka ugari egon ziren (gerra zibila).
• Zatiketa etniko eta politiko sakonak—krisi politikoa izan arren, kultura‑aberastasun handikoa.

Taifen artean etengabeko erasoak

Taifen artean etengabeko erasoak izan ziren (Sevilla, Toledo, Badajoz eta Zaragoza).

• Ahulago bihurtuz, eta kristau erresumek erasotzen hasi ziren.
• Erasorik ez izateko taifetako erregeek pariak edo zergak ordaindu behar izan zizkieten kristau erresumeei.

Toledoren konkista (1085)

1085ean, kristauek (Alfontso VI.a, Gaztelakoa)...

Turismoa

Turismoa: pertsonak bizi diren lekutik, oro har aisia-helburuetarako, beste leku batzuetara aldi baterako mugitzea da.

Modalitateak

• Ur-bazterreko turismoa: gaur egun nagusitzen da. Eguzki- eta hondartzaturismoa itsaso epelaren kostaldeetan eta aintzira batzuen ertzeetan egiten den turismoa da. Horren barruan sartzen dira turismo nautikoa eta nabigazioan oinarritutako jarduerak, eta baita bainu-etxe turismoa, iturburuetan eta ur termaletan kokatua.
• Mendiko turismoa: mendikateen balioak aprobetxatzen ditu. Eskiak eta kirol-jarduerak (alpinismoa barne) hartzen ditu.
• Landa-turismoa: nekazaritza-jarduera eta ekosistemak ezagutzeko aukera ematen du, eta produktu naturalak eta artisau-produktuak eskuratzeko aukerak eskaintzen ditu.
• Beste turismo