XIX. mendeko euskal literatura: idazleak, bertsolaritza eta kultura

XIX. mendeko euskal literatura eta kultura

Testuinguru politiko eta sozioekonomikoa

XIX. mendeko Iparraldea: antolamendu zentralak eragin zuen, aurretik zegoen aginte-gobernua ordezkatu eta beste batzuk ezarri ziren. Erabaki hartzeko ahalmena galdu zen. Urte askotan ezin izan zen bozkatu, eta zergak ordaindu behar izan ziren.

Ekonomia eta giza mugimenduak: 1790eko hamarkadako gerra eta egoera latzaren ondorioz, emigrazioa handia izan zen, eta Iparraldea hustu zen.

Industria gainbehera: gerraren ondorioz, itsas merkataritza beheraka hasi zen, artisautza desagertu zen, eta nekez bizi ziren bald okerrago.

Industria berrien antzutasuna: industria gutxi sortu ziren, eta hauek ez zuten aurrerabidea izan. Arrantza ez zen une onean.

Turismoa

Turismoa aurrera egin zuen bakarra izan zen. 1853. urtean, gorteak Miarritzera aukerat oporretara joan ziren, eta jendea erakarri zuen kostaldera. 1.000 bat hotel sortu ziren, bertakoak.

Kultura eta artea

Kultura eta artea: erromantizismoa Europa osoan zabaldu zen, eta aldaketak garrantzitsuak izan ziren arte gehienetan.

Ezaugarriak

• Klasizismoa eta 18. mendeko arrazionalismoaren kontrakoa.
• Historiazalea izanik, pasatu den denboran bilatu zuen erantzunak.
• Dinamismoa, irudimena, indibidualismoa, askatasuna eta exotikotasuna balio esanguratsuak izan ziren.

Etxahun

Etxahunen bizitza literarioa bertso autobiografikoetan islatu zen, barne-mundua oso ondo azalduz. Goibeltasuna eta etsipenaren tonu nabarmena erakutsi zuen, baina aipagarria da bidegabekeriari buruzko ironia zalantzarik gabe. Bere lana bertsolaritzarekin lotuta dago, neurri eta baliabideekin, kantatzeko egina.

Elizanburu

Sarako jaiotakoa (1828). Militar ofizioa izan zuen, Frantziako armadan zeregin bete zituen. Metz-en atxilotu zuten eta irtetean kapitain erretiratu zen Sarara. Epaile aritua izan zen. 1891. urtean hil zen. Poeta handia, EH 19. mendeko onena. Umoretik tristurara ederki igarotzen zekien. Hizkuntz modu dotorean eta erregistroak inork baino hobeto islatu zituen. Lapurteraz idatzi zuen, eta ikusten da garai hartako literatura ondo ezagutzen zuela.

Abbadie eta Lore-joko

Irlandan jaio zen (1810). Fisika eta geografia ikasketak burutu zituen, eta mundu osoan zehar bidaiatu zuen. Hendaiako jauregia eraiki zuen, eta behatokia astronomia kokatu zuen. Ikerketak egiten jarraitu zuen, eta 1897an hil zen Parisen. Euskararen inguruko ekitaldi asko bultzatu zituen, baina ohiartzun handiena poesia lehiaketa, Lore-joko, izan zen.

1853an Urruñan egiten zirenak, eta 1864an aurrera, Saran topatu ziren. Irabazleei bi sari eman zitzaizkien: garaipen makila eta urrezko txanpona. Sariketak eragin handia izan zuen, izan ere, idazle asko bertsogintza mundu zabaldu zuten. Lanbide guztietako zaletuak aurkeztu ziren, sarituak Elizanburu eta Duvoisin barne. Gehienak bertsolaritzako mundu ezagunak eta beren burua bertsolaritzat zituztenak izan ziren. Beste batzuk poesiatik hurbilago zeuden.

Duvoisin

Ainhoan jaio zen (1810), Ezpeleta bizi izan zen, eta 1891an hil zen. Apaizgaia izan zen, baina seminarioa utzi zuen eta mugazain kapitain arte iritsi zen. Bonaparte printzearen laguna izan zen, eta mugazain lanak utzi eta idazten hasi zen. Euskal literatura, historia eta gramatikari buruzko lan asko idatzi zituen.

Garai horretan amaitu zuen Bilbiliaren latinezko itzulpenean oinarritutako Bibliaren Sainduaren itzulpena (1865). Argitaragabeak diren itzulpen asko ditu, nekez ingurukoak. Laborantza liburua (1858) idatzi zuen. Argitaragabeen artean, hiztegi eta ipuin sorta aipatzen da: Baigorriko 7 lilia. Ipuinak biltzeko modu ezaguna erabiltzen du, markoko narrazioa, kontakizun artean zubi egiteko modu bat.

Mogel

Eibarren jaio zen (1745), Markinan erretiratu zen eta hil zen. Hizkuntzarekiko zale handia izan zen, eta hizkuntzalaritzarekin harreman handia izan zuen. Letretako zalea, familian erein zuen, eta ilobak bizentzat, Juan Jose idazlea. Gipuzkoan hasi zen idazten, eta bizkaieraz idazten hasi zen, lagunak kexu zirelarik. Bizkaierari literatur euskalkien eremua irekitzen lagundu zion. Erlijio gaiak ukitu bazituen ere, beste lan garrantzitsu asko izan zituen, adibidez, Alegia. Garranteko Peru Abarka 1. euskal eleberritzat, beste batzuen ustez elkarrizketa liburua.

Fray Bartolome

Markinako elizgizona, Karmel ordenako. Hizlari aparta, bizia eta argia bere azalpenetan. Lan zabalak: Escual errijetak olguet, ta dantzan neurrizkoak, gatz-ozpindu (1816). Garai hartako erromeriak, dantzak kritikatzen zituen; erlijiosotasuna ez zen garbia kristau ikuspegitik. Icasiquizunac lana 3 zatitan banatzen da: mandamentuak eta sakramentuak buruzko sermoiak bildu ditu. Lexikoa, ez sa garbiz, asko jotzen du gaztelaniara edo latinera. Hizkera herrikoia duen arren, aberastasun eta oparotasun aipagarria du.

Bizente Mogel

Azkoitian jaio zen, abandonatua, eta il zen. Emakume idazlea izan zen. J.A. Mogel osaba eta berak hezi zuten etxean; gurasoak il zirenez, Gipuzkoan idazten hasi zen. Latina ikasi zuen, eta Esopoen 50 fabulak euskarara itzuli zituen, eta euskal herri ipuinekin ez nahastu behar dira. Ipuin onak izena, besteek ez zutelakoan irakasgai izan zen.

Iztueta

Zaldibian jaio zen, 1. idazle zibila izan zen eta 3 aldiz ezkondu zen, espetxean bidelapurra izan zelarik. Lanean oparotasun ezaguna izan zuen, lehen ikasketak ez bazituen ere, dantza oso ondo ezagutzen zuen. Liburu horretan dantzak deskribatu zituen zehatz-mehatz, eta musika koadernoan argitaratu zituen. Historiazalea ere izan zen; liburu hori 2 zatitan dago: 1. ohitura, tren, jokoak, 2. Gipuzkoako gerra ekintzak eta balentriak. Erromantizismoan jarraitu zuen, EH folklorea biltzeaz gain, euskara zabalduz eta EH goraipatuz. Ezaugarriak: Larramendiren jarraitzaile sutsua, batez ere maila handiko idazkietan Larramendi neologismoak erabiltzen zituen, ulergarriak ez direnak. Errepikapen ugari.

Iparragirre

Urretxun jaio zen, Madrilen ikasi zuen eta 14 urte karlistan armadan. Karlisten amaiera atzerrian kantari (1851), itzuli eta Gernikako arbola kantu ospetsuarekin euskaldunen maitasuna eta espainiar mesfidantza lortu zituen. Atzerrirat joan zen, eta Iparragirre mito bihurtu zen. Bertsoak maila jasoegian ez badaude ere, olerkilari ezagunenetarikoa da. Gaiak pil-pilean zeuden: herria, euskara, maitasuna.

Bilintx

1831. urtean Donostian jaio zen. Lanbidez arotza izan zen, baina Donostiako zaharren atezainak ibili zen. Bi gauza aipagarri izan zituen, zoritxarrez: txikia aurpegiz desitxuratu zuen istripu batean, eta 1876an il zuen karlista bonbak, liberala izanik. Espainiar poeta erromantikoa, maitea eta ildo horretan jarraitu zuen asko. Erromantizismoaren estetika presenteak emakumearen irudi idealizatua landu zituen. Maitasunezko poema asko, baina bertsolarien berezko umorea eta satirak ez zituen inoiz baztertu.

Gernikako arbola

Gernikako arbola da bedeinkatua,
euskaldunen artean guztiz maitatua,
eman ta zabal zazu munduan fruitua,
adoratzen zaitugu arbola santua.

Ikusten duzu goizean

Ikusten duzu goizean,
argia hasten denean,
mendittto baten gainean,
etxe ttipitto aintzin zuri bat,
lau haitz-ondoren erdian,
xakur xuri bat atean,
Iyurriño bat aldean...,
han bizi naiz ni bakean.

Maria Solt

Maria Solt eta Kastero,
bi amoros zahar bero,
hirur-hogei-hamarna urtetan,
hartu die amorio,
Kastero jelostu gero,
Maria Solt ezari kanpo.