Latina, Euskara eta Erromatarren Eragina: Oinarriak eta Mitologia

Latineko Deklinabidea eta Aditzak

Deklinabideak: 1-ae, 2-i, 3-is, 4-us, 5-ei.

Nominatiboa: nor-nork

Bokatiboa: dikia

Akusatiboa: nor-zein-zeintzuk-nortzuk

Genitiboa: nor-non

Datiboa: nori-norentzat

Ablatiboa: non-nondik-nora-zein-zer

1. Deklinabidea

-a, -a, -am, -ae, -ae, -a / -ae, -ae, -as, -arum, -is, -is

2. Deklinabidea

+k // -us, -e, -um, -i, -o, -o / -i, -i, -os, -orum, -is, -is

nu // -um, -um, -um, -i, -o, -o / -a, -a, -a, -orum, -is, -is

et = eta = juntagailua / in = en

Izan Aditza

ego sum, tu es, is-ea-id est, nos sumus, vos estis, ii-eae-ea sunt

Aditz Jokoak

ego amo, tu amas, is-ea-id amat, nos amamus, vos amatis, ii-eae-ea amant

Latinitik Euskarara

Latinitik -r batzuk asetzen diren hitzak, euskaraz a- edo e- bokal protetikoa hartzen duten (rx-errg, ratio-arratoia, rota-errota, roma-erroma, rosa-arrosa).

Latinezko p, t, k (b, d, g) ozondu egiten dira euskaraz l eta n delakoen segidan:

• tempus - denbora
• voluntas - borondate
• adventus - abendua
• samantis - zandia - azaroa (aziak eriten dira)
• caementum - zimendua (harri eta edifikaziorako, oinarria egiteko)

Mitologia Klasikoa

• Zeus - Jupiter: Jainko-jainkosen eta gizakiaren aita eta erregea.
• Atena - Minerva: Gerraren, jakinduriaren eta ofizioen jainkosa.
• Demeter - Zeres: Nekazaritzaren eta lurreko fruituen jainkosa.
• Afrodita - Venus: Maitasunaren eta edertasunaren jainkosa.
• Ares - Marte: Gerraren eta adorearen jainkoa.
• Hermes - Merkurio: Merkataritzaren jainkoa, bidaiarien babeslea eta jainkoen mezularia.
• Poseidon - Neptuno: Itsasoko, ibaietako eta lakuetako uraren jainkoa.
• Hades - Pluton: Hildakoen eta infernuetako jainkoa.
• Hefesto - Vulkano: Suaren eta sutsuen jainkoa, errementarien babeslea.
• Dionisio - Bako: Jaien, mahats-bilketaren eta antzerkiaren jainkoa.

Erromanizazioa Euskal Herrian

Erromaren konkista: Zantzuetan konkistatu zuten herrialdeetan, bere kultura, erlijioa, ohitura eta hizkuntza inposatu zuten.

Nola zegoen antolaturik Euskal Herria erromatarrak iritsi baino lehen?

Euskal Herria tributan banaturik zegoen, talde etnikoetan:

• Autrigoiak (Kantabria)
• Karistiarrak (Araba, Bizkaia)
• Barduliarrak (Gipuzkoa, Araba)
• Baskoiak (Nafarroa)
• Akitaniarrak (Iparraldea)

Nola banatu zuten erromatarrek Euskal Herria lur eremuak? Zein arabera? Zein eragin izan zuen horrek gure hizkuntzan?

• Ager Vasconum: Landutako lurra eta gainazal laua, Araba eta Nafarroan. Bertan euskara gehiago galdu zen erromatarrak lur horietan agintza errazagoa zelako.
• Saltus Vasconum: Basoz betetako lurra, erliebe malkartsukoa eta larre arrunteko lurraldea, Gipuzkoa eta Bizkaian. Bertan euskara gutxiago galdu zen, erromatarrak inposatzeko lurralde zailagoa zelako.

Latinezko Esapide Ezagunak

“Homo sum, humani nil a me alienum puto”: Gizakia naiz, hortaz ez dut gizatiarra den ezer nigandik arrotz hartzen.

“Excusatio non petita, accusatio manifesta”: Eskatu ez dizuten aitzakiak ematean, zeure burua salatzen duzu.

“Tempus fugit”: Denborak ihes egiten du.

“Homo homini lupus”: Gizakia gizakiarentzat otsoa da.

“Omnia mea, mecum porto”: Nire dena guztia, nerekin daramat.

“Si vis pacem, para bellum”: Bakea nahi baduzu, borrokarako prestatu.

“Vulpes pilum mutat, non mores”: Azeriak ilea aldatzen du baina ez jokabidea. Naiz eta itxuran aldaketa bat eman, barrutik ez du aldaketa hori eman, berdin jarraitzen du.