Batxilergoa mailako Latina ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

XVI. mendea

Bernat Etxepare izan zen euskarazko lehen liburuaren sortzailea, eta Ipar Euskal Herrikoa zen. 1545ean Bordelen plazaratu zen, 'Linguae Vasconum Primitiae' izenburupean. Lehen euskal liburu hau hainbat motatako 15 poemak osatzen dute. Hitzaurreaz gain, dotrina kristauaren azalpen luze eta klasiko bat agertzen da. Aipatzen diren gaien artean gizon-emakumeen arteko maitasuna eta kartzelaldia ditugu, euskararen omenetan moldatuta.

Bernat Etxeparez gain, beste bi idazle aipa ditzakegu: Joanes Leizarraga, Lapurdin jaioa, kalbinismoa ezartzen saiatu zena. Testamentu Berria itzuli zuen, eta Arroxelan argitaratu zen 1571n. Joan Perez Lezarragakoak 2004an aurkitutako euskarazko eskuizkribu bat idatzi zuen: artzain eleberri labur bat, amodiozko...

Hizkuntza eta herri guztietan izaten dira maisulanak deitzen diren horietakoak. Eredu eta ispilutzat hartzen direnak, alegia.

Zer behar du liburu batek maisulantzat hartua izan dadin? Villasante bost baldintza azpimarratzen ditu:

• Aspalditasuna
• Originaltasuna
• Mami baliotsua izatea
• Forma eder batean azaldua izatea
• Hizkuntza aldetik ere eredu izatea

Aspalditasuna

Ia lau mende pasa direlarik, mendez mende eta idazlez idazle aipatu eta goraipatu dugu Axularren Gero. Denborak ematen duen perspektibak garbiago erakusten du zein den lan ona. Sarako Joannes Etxeberri, Larramendi, Añibarro, Azkue, Villasante... ez dute laudorioa baizik Gero epaitzerakoan.

Originaltasuna

Beste idazleren bati kopiatua baldin bada, ez dago originaltasunik. Hizkuntza guztietan ditugu...

Antzinateko Greziako Literatura: Tragedia

Eskilo

Eskilok 90 obra idatzi zituen, baina 7 baino ez dira iritsi gaur egunera. Aipagarrienak hauek dira:

• Prometeo kateatua
• Orestiada trilogia

Sofokles

Sofoklesek Eskilok hasitako tragedia perfekziora eraman zuen, berrikuntza formal hauek sartuz:

• Koruaren protagonismoa murriztu zuen eta hirugarren aktorea gehitu.
• Trilogia baztertu, eta lan independenteak sortu.
• Bakarrizketak erabili pertsonaien pentsamendua sakontzeko.

Sofoklesen estiloa Eskilorena baino soilagoa eta argiagoa da. 123 lan idatzi zituen, baina 7 baino ez dira iritsi. Ezagunenak hauek dira:

• Edipo errege
• Edipo Kolonon
• Antigona

Euripides

Euripidesen lanak ez ziren garaiko jendearen gustukoa, errealistegiak eta ezkorregiak zirelakoan. Bere tragedietan...

Axular (Urdazubi, 1556 - Sara, 1644)

Axular, jaiotzez Pedro Agerre, euskal literaturako obra nagusienetako baten egilea da. Maria de Azpilkueta eta Pedro de Axular izan zituen guraso. Nahiz eta lehen abizena Agerre izan, garaiko euskaldun askok bezala, Axular jaiotze baserriaren izenaz sinatzen zuen.

Axularren Bizitza eta Heziketa

Axularren haurtzaroko urteei buruz gutxi dakigun arren, Salamancan batxilergoa eta Teologia ikasi zituela jakina da. Itziar Mitxelenak (1974: 85-88) datu eta dokumentu ugari eskaintzen ditu gai honen inguruan. Salamancara joan aurretik, teologia-ikasketetara bideratutako heziketa jaso zuela pentsa daiteke. Ziur aski, gaztelania eta latinaren jakintza Urdazubiko monasterioan eskuratu zuen, "oinarrizko letretan lehenengo...

XIX. Mendeko Literatura: Ingalaterra

Charles Dickens eta Garaiko Eleberria

Ingalaterrako biztanleria irakurtzera ohituta zegoen. Egunkariarekin batera oso merke saldutako emanaldikako eleberrien bermatzeak idazleekiko benetako irrika sorrarazi zuen, irakurleentzat haiek heroi bihurtu zirelarik. Sistemak baldintzatuta, garaiko eleberriak luzeak izan ohi ziren, egitura aldakorreko intrigazko korapilo eta amaiera zoriontsuekin.

Charles Dickens idazle ingeles ezaguna izan zen. Narrazioan maisu, umorez eta ironiaz kritika sozial zorrotzena egin zuen. Boz ezizena erabili zuen batzuetan. Bere lanen artean, azpimarragarriak dira Oliver Twist, A Christmas Carol ("Gabonetako kanta") eta David Copperfield eleberriak. Halaber, hainbat istorio laburren egilea...

Simone de Beauvoir (1908-1986): Idazle eta filosofo feminista frantziarra izan zen. Goi-burgesiako familia batean sortua, gaztetatik familia giroko tradizioak eta fedea alde batera utzi zituen. Esaten zuen feminismoa bizimodu indibiduala dela eta taldean borrokatzekoa. "Bat ez da emakume jaiotzaz, lortu egiten da emakume izatea".

JATORRIA. Grezian metro elegian idatzitako olerki guztiei deitzen zitzaien elegia, gaitzat amodioa, bizitza, laguntasuna, ardoa…Alejandriako poetek k.a. III.ean amodiozko elegiak idatzi zituzten, vaina ez bere sentimentuei buruz. Augustoren garaian elegia erromatarra sortu zen, amodioak isladatuz. Lehenengoan kornelio Galo izan zen. Bestalde, poesía erromatarrean sarrera moduan:Poesia lirikoak autorearen sentimenduak adierazten ditu ezda poesía epikoa bezala, bere materia lau zatitan banatu dezakegu. 1.Katulo amodioa, lagunak eta mitología kantatzen dituena. 2.Elegiakoen jarraitzailea:vigilioren bukolikoak”. 3.Horazio poema lirikoak eta erromatar poesía egiten diguna. Augustoren garaiko pakea eta egoera politikoaz hitz egiten diguna....

Casus belli Gudarako zioa

Confer, cf. edo cfr. Konpara ezazu

Contradictio in terminis

Corrigenda zuzendu behar direnak

Cum laude goraipamenarekin

Deficit/superavit faltatu zen/sobratu zen

Jaiotza eta Familiaren Onarpena

Jaiotzatik heldutasunera: Aitaren oinetan jartzen zuten umea. Aitak altxatzen bazuen eta besoetan hartzen bazuen, seme edo alaba gisa onartzen zen, eta horrek adierazten zuen hezkuntzan eta hazkuntzan parte hartuko zuela.

Haurren Utziketa eta Adopzioa

Ume gehiegi izanez gero edo familiak nahiko diru ez bazuen, posible zen haurrak uztea. Ume jaioberriak uztea, beste familia batzuek adopta zitzaten, legala eta normala zen. Normalean, Pietas tenpluaren aurrean uzten zituzten umeak, eta hartzen zituztenak esplotatzeko eta esklabo bihurtzeko izaten ziren. Deformeak edo ezgaiak izanez gero, hiltzen zituzten.

• Adoptatuek aita berriaren abizena hartzen zuten.
• Infantizidioa onartzeko erabakia emakumearen nagusiarena zen.
• Erroman,