Lehen hezkuntza mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Lizardi, Lauaxeta eta Arestiren Olerkigintza

Lizardiren Hizkera Poetikoa: Euskara eta Landutako Gaiak

Lizardik hizkera poetiko berria sortu zuen, berebiziko garrantzia emanez olerkiaren musikaltasunari. Euskarak trinkotasunerako eta elipsirako zituen baliabideak muturrera eraman zituen. Horrez gain, asko erabiltzen zituen figura literarioak. Hizkuntza aldetik, gipuzkeran oinarriturik, aranismoaren eredua erabiltzen zuen (neologismoak, aditz asmatuak…); honek zaildu egiten zuen ulermena.

Lizardik sentiberatasun berezia erakusten zuen tratatzen zituen gaietan, batik bat natura pertsonifikatzen zuen eta horren inguruan mundu berria sortzen zuen. Natura, bizitza eta heriotza batzen dituen poesia liriko sinbolista da Lizardirena. Naturaz gain, egoera...

Lexikogintza

Maileguak

Hizkuntza batek beste hizkuntzetatik hitzak hartzeari esaten zaio mailegutza. Euskara historian zehar hizkuntza askorekin egon da harremanetan.

• Zeltiarretik: mailegatukoak, zilar, hartz, deba.
• Latinetik: Hitz asko dira, hona hemen batzuk: lege, errege, makila, eliza, gurutze...
• Arabiarretik: atorra, alkandora, alkate, gutun, azoka.
• Erromantzeetatik: Leku, erregu, zeru.

Hizkuntza batek hitz ugari mailega ditzake:

• Hitz osoak
• Atzizkiak
• Hitz multzoak
• Kultur erroak
• Kalkoak

Elkarketa

Hitz elkartua osatzen da bi elementu, bakoitzak bere aldetik esanahia dutenak, elkartutakoan. Elkarketak elipsidunak eta elipsigabeak izan daitezke.

Elipsidunak:

• Izena + izena: eskola kontseilua (eskolaren kontseilua)
• Aditzoina + izena: jangela (jateko gela)
• Aditzoina

FONETIKA ETA FONOLOGIA

1.- Euskal Bokalak

1.1.- Euskal Sistema Bokalikoa eta Gaztelaniarena

Sarritan entzun izan da euskarak eta gaztelaniak elkarren antza dutela bokaletan erreparatuz gero. Baieztapen hori, ordea, ez da guztiz egia.

Txillardegiren aburuz, fonologikoki berdinak dira, baina fonetikoki ezberdinak. Hau da, gaztelaniaren eta euskararen sistema bokalikoan 5 bokal azaltzen badira ere, beren ahoskera ezberdina da.

Irudi geometrikoz baliatu zen Hellwag hizkuntzalari alemana, mihiaren jokoaren arabera, bokalak aho-barrunbean nola agertzen eta ahoskatzen diren irudikatzeko; hortik datorkigu Hellwagen triangelua izena. Beraz, 5 fonema bokaliko eta hiru irekidura-maila ditu euskarak:

Gaztelaniak ere 5 bokal horiexek ditu. Baina aho-barrunbean...

XX. Mendeko Euskal Literatura (1900–1936)

1. Sarrera: Pizkundea eta Garaiak

XX. mendea hiru garaitan banatzen da:

• 1936ko Gerra aurrekoa (Pizkundea)
• Diktadura sasoia
• Gerra ondorengoa

Pizkunde literarioa XIX. mende amaieran hasi eta XX. mende hasierara luzatu zen. Euskal Herriko historian garai emankorrenetako bat izan zen; 1936ra arte 300 liburu inguru argitaratu ziren. Literaturaren inguruan festa, azoka eta lehiaketa ugari antolatu ziren, eta horrek mugimendu kulturala bizirik mantendu zuen.

Espainiako Testuinguru Historikoa

Testuinguru politikoak eragin handia izan zuen:

• 1898ko Gatazka: Espainiak koloniak galdu zituen (Kuba, Puerto Rico, Filipinak), eta krisi politiko eta sozial handia sortu zen. Honek euskal idazleentzat kontzientzia eta nortasuna

Karmele Jaio: Biografia

Karmele Jaio Eiguren euskal idazle eta kazetaria da, 1970ean Gasteizen (Araban) jaioa. Euskal Herriko Unibertsitatean kazetaritza ikasi ondoren, kazetari lana bete du hainbat idatzizko komunikabidetan, hala nola Euskaldunon Egunkarian eta Garan, baina Diario de Noticias de Álava eta Deian ere idatzi ditu iritzi zutabeak.

Ibilbide literarioa

Lehen liburua 2004an argitaratu zuen, Hamabost zauri izeneko ipuin bilduma. 2006an Amaren eskuak nobela argitaratu zuen, eta hainbat sari irabazi zituen honekin:

• Igartza Saria
• Zilarrezko Euskadi Saria
• Zazpi Kale Saria
• Beterriko Liburua Saria

Eleberri honen arrakasta ikusita, gaztelaniara itzuli zuen Jaiok berak, Las manos de mi madre izenburupean. Gainera, zinemarako bertsioa zuzendu du...

Oharra: (EB) alaba > al/ha/ba, (EB) berezi > ber/he/zi (Z) (Muga silabikoa oso bitxia)

Dardakariak

Euskarak berez bi dardakari ditu: /r/ gogorra eta leuna, baina Iparraldean /R/ ubularra ere entzuten da, frantsesaren eraginez. Zubereraren kasuan /r/ gogorra eta leuna maiz nahasten dira: Euskal Heria esan ohi dute Euskal Herriaren ordez.

/r/ leunaren galera

/r/ leuna bokal artean egokitzen denean, galdu ohi da:

B r B > B ø B.

• (L) mendirat > mendiat.
• (Ipar.) zelarik > zelaik (Ipar.)
• (EB) Zuberoa > Xibeua (Z)

(G) Aizak, ne azalpenei kasuik eitten ai al(h)aiz?

Bigarren Mailako Diptongoak

Fenomeno fonetiko horiek gertatzen direnean, bigarren mailako diptongoak sortzen dira sarritan, hots, jatorrizkoak ez diren diptongoak.

Kontsonante Alternantziak

Bi...

Lehen Urratsak

Duela 150 urtera arteko euskarazko liburugintza ia erabat erlijiosoa izan zen. Poesian, noizbehinka, amodiozko bertsoak eta kopla jostalariak idazten ziren. XIX. mendean aparteko garrantzia eduki zuen nobelgintzak. Prosa ez-erlijiosoaren eremuan: Juan Antonio Mogelen "Peru Abarka", Jean Baptiste Daskonagarreren "Atheka gaitzeko oihartzunak", Jean Pierre Duvoisinen "Baigorriko zazpi liliak" eta Jean Baptiste Elisambururen "Piarres Adame".

Txomin Agirre

Bizimodurik gehiena Zumaiako mojen kaperau gisa igaro arren, Ondarroan jaio zen. Azkueren ikaskide eta adiskide izan zen, eta hura bezala abade. Hiru nobela idatzi zituen: "Aunemendiko lorea", "Kresala" eta "Garoa". Bizkaieraz idatzita daude lehenengo biak eta gipuzkeraz hirugarrena....

Izotz Eguzkia eta Lauaxetaren Literatura

Izotz Eguzkia metafora eder bat da, itxaropenez betetako paisaia bat irudikatzen duena. Nahiz eta dena izoztuta eta ilun egon, goian eguzkia dago, bizia ematen. Irudia Euskal Herriaren egoerarekin alderatu daiteke: izotzak estalita egon arren, etorkizuna dator, gazteak goraino helduz. Eguzkiak Euskal Herria askatuko du estaltzen duen izotzetik.

Lauaxetaren Biografia Laburra

Esteban Urkiaga Basaraz, "Lauaxeta" ezizenez ezaguna, Laukizen jaio zen. Kazetari eta idazle lanak egin zituen. Antzerki lan laburrak ere idatzi zituen. 1937an, Gernikan atxilotu, Gasteizera eraman eta bertan fusilatu zuten.

Lauaxetaren Obra Nagusiak

• Bide Barrijak (1931): Europatik zetozen azken joera literarioak plazaratu nahi zituen.

Arantxa Urretabizkaiaren Ibilbidea eta Datuak

Donostiako Egia auzoan, 1947an jaiotako Arantxa Urretabizkaiaren literatura 60ko eta 70eko hamarkadetako berpizkundearekin batera garatu zela esan daiteke.

Hastapenak eta Formakuntza

Hamahiru urte zituela idazkari ofizioa ikasten hasi zen. Hamaseirekin bulego batean lanean ari zela, erizaintza ikasketak egin zituen. Ostean, eta beti ere lanean zebilela ikasten ari zela, Historian lizentziatu zen.

Kazetaritza eta Euskaltzaindia

1977an kazetaritzaren munduan murgildu zen, eta huraxe du lanbide ordutik. Hainbat komunikabidetan jardun du, besteak beste:

• Egin egunkaria
• Deia
• Diario Vasco
• ETB

2001ean Rikardo Arregi saria lortu zuen. Gaur egun, Euskaltzaindiko kide da.

Literatura Ibilbidea

Urretabizkaia Lur taldearen...

XX. mendea: Euskal Literaturaren Pizkundea

José de Aristimuño, "Aitzol" (1896-1936) tolosarrak garai oso bat markatu zuen, garai laburra zoritxarrez, eta Jokin Zaitegi (1906-1979) poetak "Aitzolen belaunaldia" izenez bataiatu zuena.

Errepublika garaia eta estetika sortzailea

Garai historikoari begiratzen badiogu, ordea, Errepublika Garaiak (1931-1939) ez du soilik une historiko bat adierazten; estetika sortzailea ere kontuan hartuko lukeen bidea izango litzateke berea, proiektu politiko-literario baten barruan. Idazle gazteen bultzatzaile eta euskal kultur pizkundearen sustatzaile izan zen Espainiako Gerra aurreko hamarkadan (1926-1936).

Euskaltzaleak elkartea eta ekimenak

Horrela, 1927an Lizardi, Orixe, G. Mujika eta beste batzuekin Euskaltzaleak...