Beste ikastaroak mailako Hizkuntza eta literatura ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Euskal Pizkundea (1876-1936)

Euskal kultura eta literaturaren berpiztea izan zen, XIX. mendearen amaieratik XX. mendearen hasiera arte. Mugimendu kultural eta politiko zabala izan zen, euskal literaturan aldaketa nabarmenak ekarri zituena.

Ezaugarri nagusiak:

• Aldaketa sozioekonomikoek eta ideologikoek eragina izan zuten.
• Mugimenduaren helburua euskal identitate kulturala eta hizkuntzaren garapena sustatzea zen.
• Aldizkari garrantzitsuak: Euskalduna, Euskal Herria eta Euskaltzale.
• Lore Jokoak: Olerkiak bultzatu zituzten lehiaketak.

Euskal Pizkundearen Gailurra: Olerkariak

Testuingurua: aldaketa sozial eta ekonomiko handiak XIX. mendearen amaieran. Abertzaletasunaren ideologia indartu zen. Sabino Aranak euskara garbi eta estandar bat sortzea sustatu zuen...

1. Egilearen Bizitza eta Datuak

• Izen osoa: Pedro Agerre, Axular izenez ezaguna, bere jaiotetxearen izenetik hartua.

• Jaiolekua eta urtea: Urdazubi (Nafarroa), 1556.

• Heriotza: Sara (Lapurdi), 1644.

• Ikasketak: Bordelen ikasi eta Teologia ikasketak egin zituen Iruñean.

• Bizilekua: Donibane Lohizunen bizi izan zen garai batez.

• Obra nagusia: Gero (1643), hil baino urtebete lehenago argitaratua.

2. Testuinguru Soziokulturala eta Politikoa

• Euskara eta idazle gutxi: XVII. mendea euskararentzat garai zaila izan zen; ahozko erabilera zen nagusi, eta idatziz erabiltzea arraroa zen.

• Kristautasunaren eragina: Elizak eragin handia zuen gizartean eta kulturan; literatura gehienbat gai erlijiosoetara bideratuta zegoen.

• Helburua: Euskararen idatzizko erabilera bultzatu

1. Ezaugarri Fonetiko-Fonetologikoak

Batez ere fonologiak egiten du Zuberoako euskara berezi. Hona hemen azterketa zehatz bat:

1. Bokalak

1. Euskara zuberotarrak bost fonema bokalikoaz gain (/a, e, i, o, u/), seigarren soinu bat ere badu: /ü/. Testuinguru foniko jakinetan gertatzen da eta ez du fonema baliorik, hau da, ez du hitzaren esanahia aldatzen: Bürü, Mündüan...
2. Bokal alternantziak.

• o > ü bilakaera da zuberotarraren berrikuntzen artean nabarmenena, gaskoiak eragindakoa. /ü/ ahoskerak Zuberoan eta Amiküze eskualdean du indarrik eta maiztasunik handiena: entzün (16), gaztetarzün (3), Mündüan (13)...
• Aurrekoarekin batera o > u gauzatu da. Ipar Euskal Herri osoan eta Nafarroako ipar-mendebalean zabaldu da, baina indarrik eta maiztasunik

1. Zer da Euskal Pizkundea?

Euskal Pizkundea XX. mendearen lehen erdiko euskal kulturaren eta literaturaren berpizkundea izan zen, batez ere 1920ko hamarkadaren amaieratik 1936ra garatu zena. Helburu nagusietako bat euskarazko kultura eta literatura modernizatzea eta indartzea izan zen, euskara euskal identitatearen adierazpide nagusitzat hartuta. 1930eko hamarkadan, bereziki, euskal poesiak maila handia lortu zuen Lizardiren eta Lauaxetaren eskutik. Eta eleberrigintzan ere Txomin Agirre dugu aitzindari.

2. Testuinguru historikoa

Euskal Pizkundea XX. mendearen hasierako modernizazio-prozesuaren barruan ulertu behar da. Garai hartan:

• a) Euskal kontzientzia eta kulturarekiko interesa indartu ziren.
• b) Euskara kultura eta literatura hizkuntza gisa

1. Euskara eta harrobia

1.1. Zergatik sentitu gaitezke euskaldunok harro?

Euskaldunok harro sentitu gaitezke euskara munduko hizkuntzarik zaharrenetakoa delako. Gainera, mendeetan zehar egoera zailak, debekuak eta beherakadak jasan dituen arren, gaur egunera arte bizirik irautea lortu duelako.

1.2. "Harrobia" eta "harrobiko jokalariak"

Zein da testuinguru honetan "harrobia"? Nor dira "harrobiko jokalariak"?

Testuinguru honetan, "harrobia" euskararen etorkizuna eta jarraitutasuna bermatzen duen oinarria da. "Harrobiko jokalariak" euskara ikasten eta egunerokoan erabiltzen duten gazteak eta ikasleak dira, hizkuntzari bizitza berria ematen diotenak.

2. Bernardo Atxagaren poema

(Hizkuntza arrotz batean idazten dut)

"...ez du neba-arrebarik munduko beste

Nafarroako hizkerak

Herriak: Leitza, Goldaratz (GOL), Iribas/Hiberri (HIR), Otsagi (OTS), Bidankoze (BID).

Arkaismoak

• Fonetika: *j- [j]: yai, yarri; -p pro f: pesta (galduz doan berrikuntza da); HIR: rtz kontsonante multzoa: bertze; OTS: -rz taldea: berze; BID: b sudurkariak; ezaitad (ez zait).
• Izen-morfologia: instrumentala -z: atzekoz; GOL: ablatiboan -ti erabiltzea: zubiti; OTS: mugagabean jokaturiko ISak: irur erriko gintzan; plural hurbila: laurok; BID: erakusle zaharrak -r: kaur; genitiboan ene; soziatiboan -ki; beroriketa: orrek; etaz (haiez).
• Aditz nagusia: OTS: -te zaharra: argiten; moduzko eran -rik; BID: e- aurrizkia aditzetan: ekus; -iten atzizkia: emoiten; aditz-izenean ez dago -tze berririk: erorten.
• Aditz laguntzailea: iraganean -e-

Euskarazko morfologia eta sintaxia — galdera eta erantzunak

2. Kuryłowicz-en legeak

Galdera: Azaldu adibideekin, Kuryłowicz-en legeak zertan datzan.

Erantzuna: Kuryłowicz-en legeak dio formen birsorkuntza analogikoan forma berriak funtzio nagusi bat hartzen duela eta forma zaharrak bigarren mailako erabileran mantentzen direla. Adibidez, euskaraz "dan" forma berritu zen ‘orain’ adierazteko, eta "oraindik" edo antzeko forma zaharragoek antzinako erabilera bat mantendu dezakete. Lege honek hizkuntza-aldaketak nola gertatzen diren azaltzen ditu.

3. Zer da erreduplikazioa?

Galdera: Zer da “Erreduplikazioa”? Zer adieraz daiteke?

Erantzuna: Erreduplikazioan erro baten azpiesegida bat errepikatzen da, inflexiorako zein eratorpenerako erabiliz....

Bizitzaren Zentzua eta Etorkizuneko Bideak

Zer moduz zabiltza? Aspaldian ez dut zure berririk izan! Aurreko egunean, Paku Aristiren artikulu bat irakurri nuen, eta zu etorri zitzaizkidan burura. Artikulua bizitzaren zentzuari buruzkoa zen, eta zuri buruz pentsarazi zidan. Bertan esaten zuen bizitzan zaila dela norberaren bidea aurkitzea, eta horrek askotan gure arteko elkarrizketak gogorarazi zizkidan. Askotan hitz egin dugu ea nora joan nahi dugun eta nolakoa izan nahi dugun.

Batxilergoko Ikasketak eta Interesak

Batxilergoa nahiko ondo daramat, nahiz eta batzuetan zaila egiten zaidan. Zientzia sozialak ikasten ari naiz, eta ekonomia eta matematika dira gehien gustatzen zaizkidan ikasgaiak. Ekonomiak asko erakusten dit gaur egungo munduari buruz...

16

Euskara idatziaren bilakaera azken 30–35 urteetan

Zeintzuk dira (zerrendatu) azken 30-35 urteotan euskara idatziaren erabilerak izan duen bilakaera, batez ere, literaturari dagokionez?

Argitaletxeek lehen baino izenburu gehiago ateratzen dituzte narratiban; poesian ez hainbeste. Antzerkia da genero motelena. Eskolatzearen ondorioz, haur eta gazteentzako literatura erruz hazi da. Emakume idazleen partaidetza gehituz doa. Munduko literaturatik izenburu pila bat itzultzen da urtero euskarara. Ramon Saizarbitoriak nobelatan euskaraz urratu gabeko bideak erabili ditu. Sekuentzien txandaketa, pertsona narratzailearen aldaketa, ikuspuntu askotatik aurkeztutako gertaerak, erregistroen aniztasuna, barne-bakarrizketaren zantzua… ("100 metro" lanean,...

Euskal Esaera Zaharrak eta Atsotitzak

Hona hemen gure kulturako jakinduria laburbiltzen duten atsotitz eta esaera zaharren bilduma:

• Alperra, beti lanpetuta.
• Arrazoi ez duenak, oihu handi.
• Askoren mina, tontoen atsegina.
• Asto batek baino bik gehiago dakite.
• Aurrean ez dagoena maisutua izan ohi da.
• Azeri zaharrak tranpan txiza.
• Bakoitzak bere gurutzea darama.
• Begi berdeak, dukeak eta erregeak.
• Beharrik gabe erosia, beti garestiegi.
• Beleari ere eder zaio bere ahotsa.
• Berak esan eta berak barre, arinaren seinale.
• Beti lanean ta kaka zorroan.
• Bizarrak ez du egiten gizona.
• Buztana lastozkoa duena, suaren beldur.
• Dakienak hartzen, dakienak ematen.
• Daukanak erakusten du.
• Ederra eta onak, bi dituk/n.
• Egurra: bi aldiz neurtu eta behin moztu.
• Emanak gatxik ez.
• Erretz txarrak,