1. Dion Casio – Historia Erromatarra

• Identifikazioa: Hispania, erromatar konkista, erromanizazioa, herri indigenak; gertakari politiko edo militarren narrazio historikoa, arau juridiko zehatzik gabe.
• Egilea/Garaia: Dion Casio (senataria eta goi-funtzionarioa). Erromatar Inperioa (Erromaren sorreratik, K.a. 753. urteko sorkuntzatik, Alexandro Severoren garaira arte kontatzen du).
• Sailkapena: Zeharkako edo bitarteko iturri juridiko historikoa.
• Testuingurua: Hispaniaren konkista eta erromanizazio prozesua, K.a. 218an hasitakoa (Bigarren Gerra Punikoan) eta Augustoren pean Kantabriako gerrekin amaitu zena.
• Garrantzia: Erromatar zuzenbidearen hedapena ulertzeko testuingurua ematen du. Esaldi indartsua: Garrantzitsua da Hispania ondorengo historian

Lehen Mundu Gerra: Gerraren Bidea eta Ondorioak (1914-1918)

Lehen Mundu Gerra 1914tik 1918ra arte iraun zuen eta XIX. mendearen amaieran pilatutako arazoen ondorio izan zen. Gerraren arrazoi nagusiak inperialismoaren lehia, nazionalismoa, armagintza-lasterketa eta Europako potentzien arteko aliantzak izan ziren.

Gatazkaren hasierako arrazoia 1914ko ekainaren 28an gertatu zen, Franz Ferdinand Austriako artxidukea Sarajevon hil zutenean. Austriak Serbiari gerra deklaratu zion eta, aliantza-sistemaren ondorioz, gatazka Europa osora zabaldu zen. Bi bloke nagusi sortu ziren:

• Aliatuak edo Ententea: Britainia Handia, Frantzia, Errusia eta, geroago, AEB.
• Erdialdeko Potentziak: Alemania eta Austria-Hungaria.

Gerraren Garapena eta Versaillesko Ituna

1914an...

Azañaren gobernua (1931–1933)

Ia bi urtez, Azañaren gobernua Errepublikaren erreforma garrantzitsuenak martxan jartzen saiatu zen. Horren ondorioz, Espainia modernoagoa, demokratikoagoa eta laikoagoa bihurtzea nahi zuten.

Erreformak

1931–33 urteen artean, Azaña izan zen gobernuko presidentea eta bi urte horietan, aurreko mendetik konpontzeko zeuden arazo nagusiak jorratu ziren.

• Nekazaritza-erreforma: Espainiako nekazaritza-egitura eraldatzeko helburua zuen eta nekazaritza-ekoizpena eta nekazarien bizimodua hobetzea bilatzen zuen. Horiek lortzeko neurriak izan ziren: landatu gabeko lursailak desjabetzea eta lurrak jornalarien artean banatzea. Erreforma gauzatzeko ardura izan zuen Institución de Reforma Agraria (IRA) erakundeak. Baina ez

1839ko Urriaren 25eko Legearen Azterketa

Aurrean daukagun testua Gorteek idatzitako eta Isabel II.ak, garaiko erreginak, sinatutako 1839ko urriaren 25eko Legea da.

Iturri primarioa da, 1839. urtean onartu zelako eta urte horri buruz hitz egiten duelako. Madrilen idatzi zen, Espainiako hiriburua baitzen, sistema liberalaren finkapen garaian, Maria Kristinaren erregeordetza bitartean (Isabel II.a adin txikikoa baitzen).

Testua juridikoa da, lege bat delako eta artikuluetan banatuta dagoelako, baina kutsu politikoa ere badu, foruek jasandako aldaketei buruz mintzo delako. Publikoa da, Euskal Herriko biztanle guztiei zuzenduta dagoelako, eta honen helburua foruen egoeraz informatzea da.

Testuaren Egitura eta Ideia Nagusia

Testua ondorengo ideia nagusiaren...

Erregimenaren Hasierako Urteak (1939-1960): Zapalkuntza eta Autarkia

Gerra Zibilaren ondoren, euskal gizartea bi zatitan banaturik geratu zen:

• Erregimen aldekoak: Militarrak, falangistak, tradizionalistak eta enpresa klaseko kideak.
• Erregimen aurkakoak: Nazionalistak, anarkistak, komunistak eta sozialistak.

Erregimenaren hasierako urteetan, gizarteko zati handi batek eskubide eta ideia zapalketa ikaragarria pairatu zuen. Zapalkuntza hori politikan ere hedatu zen, 1936ko Autonomia Estatutua desegin egin baitzen.

Ekonomiaren eta Kontzertu Ekonomikoen galera

Ekonomiaren esparrua ere ukitu zuen zapalkuntzak:

• Bizkaiak eta Gipuzkoak beren kontzertu ekonomikoak galdu zituzten.
• Arabak eta Nafarroak, jazarleekin bat egin zutenez, ez zituzten galdu.

Politika:

Tradizio Liberalaren Oinarriak

Gizabanakoa jarduera politikoaren muina da. Hori dela eta, Estatuak gizabanakoak jarduteko askatasuna izango duela bermatu behar du. Gizabanakoak norberaren interesak lortzeko ahaleginak egin ahal izango ditu, betiere lehiakortasun ekonomikoaren eta truke askeen arauen arabera.

Estatu Liberalaren Funtsezko Zereginak

• Kideen bizia babestea eta segurtasuna zaintzea.
• Beldurra eta ziurgabetasuna murriztea, bake zibila sustatuta.
• Jabetza-eskubidea ziurtatzea eta merkataritza erraztea.

Tradizio Liberalaren Ezaugarri Nagusiak

• Gizarte jarduera norberaren interesen arabera azaltzen da: lehiakortasuna.
• Gizabanakoaren askatasuna bermatzea eta askatasun ekonomikoa hedatzea.
• Jabetza pribatua defendatzen du, lehiakortasuna indartuz.
• Estatua

Europako Berrezarpena

Helburuak eta Printzipioak

Napoleon garaitua izan ondoren, 1814an, herrialde garaileak (Austria, Prusia, Errusia eta Britainia Handia) Vienako Kongresuan bildu ziren 1815ean.

Helburuak:

• Monarkia absolutua berrezartzea (Erresuma Batua izan ezik, sistema parlamentarioaren aldekoa baitzen).
• Frantziari Europako boterea kentzea, eta potentzia garaileak nagusitzea.
• Ordena eta segurtasuna mantentzeko indarra beharrezkoa bazen, erabiltzea.
• Europako maparen berregituraketa.

Kongresuak bere politika aurrera eramateko oinarritutako printzipio teorikoak:

• Legezkotasuna: Monarkia absolutua zen legezko bakarra; konstituzio batek ezin zuen bere boterea mugatu, jainkoak emana baitzen.
• Ondarea: Lurraldeen mugak agintarien eskubideen arabera finkatu

Despotismo Ilustratua: Kontzeptuak eta Helburuak

1. Zer da Despotismo Ilustratua?

   XVIII. mendean Europan ematen den gobernu mota da, absolutismoa eta Ilustrazioaren ideia berriak lotzen zituena.

2. Zer da despotismoa? Ona ala txarra da? Zergatik?

   Gobernu mota bat da, eta bertan erregearen borondatea garatzen da, inolako legeren menpe egon gabe. Txarra dela esan dezakegu, tirania bat delako.

3. Despotismo Ilustratuaren helburua eta esamoldea

   Helburua menpekoen bizi-baldintzak hobetzea eta, era berean, kultura sustatzea da. Lotzen zaion esamoldea hau da: “Dena Herriaren alde, baina herriari galdetu gabe”.

4. Nola lortzen da Despotismo Ilustratuaren helburua?

   Erreformen bidez lortzen da, arlo guztietan:

   • Ekonomia eta administrazioa arrazionalizatuz.
   • Hezkuntza hobetuz.

1. Estatu Modernoaren Jaiotza: Monarkia Autoritarioak

Europako zenbait erregek Erdi Aroko jauntxoak menperatzea lortu zuten Aro Modernoaren hasieran (XVI. mendean hasi zen Aro Modernoa). Gainera, Elizaren, nobleziaren eta udalerrien boterea mugatu zuten. Ondorioz, autoritate handiagoa lortu zuten gizartean. Gobernu mota horri monarkia autoritarioa deritzo.

Aro Modernoaren hasierako Europako monarkia garrantzitsuenak hauek izan ziren: Frantzia, Ingalaterra, Espainia, Portugal eta Errusia.

2. Errege-erregina Katolikoen Erregealdia

Gaztelako Isabel eta Aragoiko Fernando ezkondu ziren, eta horrela Gaztelako Koroaren eta Aragoiko Koroaren bateratzea gertatu zen.

Ezaugarri nagusiak

1. Erlijio-batasuna. Horretarako:
   • Inkisizioa (Eliza-auzitegia) sortu zuten

Faxismoaren ekintzak eta kudeaketa Italian

Faxismoak gizartearen onarpenaren bila jo zuen, herritarren artean adostasun handia lortu zuten baliabideak erabiliz. Mussolinik bere burua legitimatu nahi zuen; horretarako, kudeaketa eraginkorra garatu zuen hobekuntza ekonomiko handiak lortzeko.

Ekonomia eta gizarte-politika

Obra handien politika aplikatu zuen. Industria sustatu zuen, kanpoko lehiaren aurkako neurriak hartuz eta autarkia edo bertako produkzioa garatuz. Hala ere, bizi-mailak behera egin zuen eta langabeziak gora.

Gizartearen arloan, faxismoaren ezaugarri nagusia korporatibismoa izan zen, hau da, ugazaben eta langileen arteko adostasun-doktrina teorikoa. Liskarretan, estatua izaten zen epailea.

Erregimen faxistak gizarte-neurri batzuk ere...