Klima Aldaketan Eragina Duten Faktoreak

Berotegi-efektua: Metanoak, karbono dioxidoak eta ur-lurrunak, besteak beste, eguzki-erradiazioaren beroa atxikitzen dute.

Albedo-efektua: Kolore argiko azalek eguzki-argia islatu, eta atmosfera hozten dute. Elur- eta izotz-estalkiak eragiten dute gehienbat, eta hodeiek eta atmosferako hautsak neurri txikiagoan.

Eguzki-jardueraren aldaketak: Eguzkiaren erradiazioaren intentsitateak gorabeherak izaten ditu aldi luzeetan zehar, eta horrek klimari eragiten dio.

Kontinenteen eta itsaslasterren banaketa: Masa kontinental handiek mesede egiten diote antizikloi egonkorren eraketari; hau da, klima lehorreko egoerari. Kontinenteen kokapenaren mende dauden itsaslasterrek, aldiz, beroa garraiatzen dute latitude batzuetatik...

Eragile Geologiko Exogenoak

Eragile geologiko exogenoak lurrazaleko materialetan aldaketak eragiten dituzte eta erliebeari forma jakin batzuk ematen dizkiote. Hauek dira eragile nagusiak: ura, haizea, tenperatura-aldaketak, atmosferako zenbait gas eta izaki bizidunak.

Eragile Geologiko Exogenoen Prozesuak

• Gelifrakzioa: Ura harrien pitzaduretan sartzen denean eta izoztean, pitzadura handitu egiten da, harria hainbat zatitan apurtuz.
• Abrazioa: Higatutako harrietan lixa-lana egitearen antzeko prozesua da.
• Meteorizazioa: Lurrazaleko harriak aldatzen eta apurtzen dituzten prozesuen multzoa da.
• Sedimentazioa eta sedimentuak: Harrien pilaketa da sedimentazioa, eta sedimentuak material horiek dira.
• Termoklastia: Tenperatura-aldaketen ondorioz harria apurtzen

Unibertosaren Sorrerea

Hainbat teoria daude unibertsoaren sorreraren zergatiaz, BIG BANG edo EZTANDA HANDIA DA. Unibetoko materia guztia gune bakar batean bilduta zegoen eta duela 15mila miloi urte inguru, heztanda egin zuen eta materia hori unibetsoan zehar zabaldu eta sakabanatu egin zen.

Izarrak

- Izarrak nebulosatik sortzen dira grabitatearen indarrak nebulosaren ahutsa bateratzea eragiten du, nebulosaren partikuleen artean sortzen diren talkek berotzen duten esfera izugarri bat osatuz.

- Izar gazteenak eta beroenak txuriak, urdina edo berdeak dira. Hidrogenoa galtzen hasten direnean, kolorez aldatu eta horia (gure eguzkia bezala) edo laranja bihurten da. Hidrogenoa bukatzen denean izarra kolapsatzen da eta erraldoi gorriak sortzen dira. Uste...

Haizea

Haizearen higadura-ahalmena txiki samarra da. Batez ere, materialik meheenak garraiatzeko ahalmen handia du haizeak. Izan ere, oso gora eraman ditzake partikula horiek, eta lurrera erori aurretik, mila kilometro egin ditzake.

• Reg: Deflazioak material finik gabe uzten du lurzorua eta Reg izeneko harri eremuak sortzen ditu.
• Haizeak herrestan daraman hareak lixaketa moduko prozesu bat egiten du: urradura eolikoa. Behealdetik egiten du higadurarik handiena forma bitxiak sortuz, perretxiko formako harriak.
• Lurzorua asko berotzen denean, goranzko laster bortitzak sortzen dira, harea eta hautsa oso gora eramaten dituztenak. Higadura-prozesu hori deflazioa da.
• Haizeak bere energia galtzen duenean, harea pilatzen da dunak sortuz. Hareazko basamortuei

Euskal Herriko Erliebea

Euskal Herria ipar hemisferioko alde epelean dago. Honen erliebea gehienbat aro tertziarioko orogenesi alpetarrean eratu zen. Orogenesi alpetarrean plaka iberiarrek eta europarrek talka egin zuten plaka afrikarraren bultzadaz, eta honen ondorioz materialak altxatu eta tolestu egin ziren hainbat fasetan. Hau dela eta Pirinioak sortu ziren, eta hauekin euskal mendiak. Bertan itsas jatorriko material sekundarioak eta tertziarioak dira nagusi. Euskal Herriko erliebea hiru unitatek osatzen dute:

Pirinioak

Pirinioen ardatza Hego Euskal Herriaren hegoaldetik, Nafarroaren ipar-ekialdetik eta Gipuzkoaren ekialdetik hedatzen da, eta material zaharrek osatzen dute. Pirinioen ardatzaren iparraldean, mendiak daude eta gero eta altuera...

Industria

Lehen mailako produktu landuak eraldatzen dituen jarduera da.

Nekazaritza

Nekazaritza intentsiboa

Ahalik eta etekin handiena ateratzea da helburua. Herrialde garatuetan teknika modernoak erabiltzen dituzte; beraz, uzta handia ateratzen da jasotzerako garaian. Garatzen ari diren herrialdeetan, oso modu tradizionalean lantzen dituzte lurrak teknikarik gabe; horrek esan nahi du ez dela oso produktiboa.

Nekazaritza estentsiboa

Herrialde garatuek nahiz garatzen ari diren herrialdeek erabiltzen dute ereiteko modu hau; hau da, lur-sailak lugorri uzten dira denbora batez, lurraren propietateak leheneratzeko. Lur-sail handietan egiten da eta ekoizpena handia da.

Fracking

Petrolioa eta gasa ateratzeko sistema bat da. Zulaketa bertikala edo horizontala...

Aipatu mineral metamorfiko motak eta bakoitzaren ezaugarri bat.

• Granatea: Oso gogorrak direnez, harri erdi-bitxi gisa erabiltzen dira ongi kristalduta badaude.
• Korindoia: Leuntzeko urratzaile gisa erabiltzen da industria-prozesuetan.
• Grafitoa: Material erresistenteak eta arinak egiteko erabiltzen da.
• Asbestoa: Isolatzaile termiko gisa erabiltzen da, baina oso toxikoa da eta, horregatik, gero eta gutxiago erabiltzen da.

Azaldu zer den mineral hobi bat.

Mineral erabilgarri bat edo gehiago kantitate handietan meta daitezkeen lurrazaleko gunea da, ustiatzeko errentagarria dena.

Nola prebenitu daitezke deformazioekin lotutako arriskuak? Eta arrisku bolkanikoak?

• Deformazioekin lotutako arriskuak prebenitzeko, failen, diaklasen eta hausturen kokapenaren azterketa

Kristaltze Prozesu Naturalak

a) Magmak Gogortzea: Ingurune likidoak dira magmak eta bertan mineralen osagaiak aske zirkulatzen dute. Magma hoztean elementu hauek kristal-sareak eratu eta kristal solidoak eratzen dituzte. Magmak gogortzean harri magmatikoen mineralak eratzen dira.

b) Substantzia Disolbatuak Prezipitatzea: Harri sedimentario batzuen mineralak eratzen dira modu honetan. Lurpeko edo lurrazaleko uretan disolbatuta dauden substantzien ioiak elkartu eta kristalak eratzen dituzte. Hau disoluzioaren baldintza fisiko-kimikoak aldatzean gertatzen da (disolbatzailea lurruntzean adibidez).

c) Sublimazioa: Fumarola bolkanikoen irteerazuloetan gertatzen da. Gas jarioen molekulak (H, S,…) kristalizatu egiten dira.

d) Birkristaltzea: Egoera solidoan...

Harri Sedimentarioak

Litifikazioa

Litifikazioa sedimentuak harri sedimentario bihurtzen dituzten prozesuen multzoa da. Prozesu horiek sedimentuei eragiten diete, horiek lurrazalean bertan edo lurrazalatik hurbil daudenean, eta, hortaz, presio eta tenperatura moderatuetan gertatzen dira. Sedimentuen gainean geruza berriak metatu ahala, aldatu egiten dira horiek jasaten dituzten baldintzak, eta aldaketa horren ondorioz gertatzen da litifikazioa.

Sedimentuek gainerako sedimentuen pisua jasaten dutenez, estu-estu elkartzeko joera dute, eta porositatea eta poro horiek betetzen zuten fluido (airea edo ura) kantitatea murriztu egiten da; presioa handitzean, sedimentuak trinkotu egiten dira. Sedimentuen artean dagoen urak hainbat gai ditu disolbatuta,...

Paisaia agente geologikoen higaduraren ondorioz modelatzen da.

Paisaiaren Modelatuan Eragiten duten Faktore Nagusiak

Eremu bateko klimaren arabera, agente geologiko batzuk edo besteak izango dira nagusi.

Faktore klimatikoak

• Eremu lehorretan ez dago glaziarrik, ezta ibairik ere.
• Eremu epel eta euritsuetan, landaredi ugariak agenteen eragina murrizten du, lurra babesten baitu.
• Poloetan eta goi-mendietan, ura izotz egoeran dago, eta agente geologiko nagusia glaziarra da.

Faktore tektonikoak eta egiturazkoak

Faktore tektonikoek eta egiturazkoek asko baldintzatzen dute agente geologikoen jarduna:

• Normalean, ibaiak failetan zehar igarotzen dira.
• Glaziar-mihiak haustura asko dauden lekuetan ahokatzen dira.

Lurra altxatzean, ibaiek energia potentziala berreskuratzen...