Batxilergoa mailako Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Mendigune Zaharrak

Mendigune Zaharrak: Egitura zaharren gainean garatutako erliebea. Iparraldekoak Aro Tertziarioan sortutako mendiak dira, zokalo baten bloke bat berriz altxatzerakoan, Alpetar Orogenesiaren ondorioz. Material Paleozoikoek osatzen dituzte, eta higadura handiko inguruak direnez, itxura biribildua dute. Adibidez, Zentrala (Toledo) eta Kantauriar Mendebaldea.

Tolestura Mendikateak

Tolestura Mendikateak: Aro Tertziarioko Alpetar Orogenesian sortutako goraguneak. Itsasoak Sekundarioan jalkitako materialak (kareharria, adibidez) tolestean sortuak. Aldapa eta forma malkartsuak dituzte, gazteak direnez higadura gutxi jasan baitute. Adibidez, Iberiar Mendikatea, Kantauriar Ekialdea, Pirinioak eta Betiko Mendikateak.

Arro Sedimentarioak

Arro

Goi-lautadaren Inguruko Mendiak

Goi-lautadaren inguruko mendiak hauek dira: Galiziako eta Leongo mendigunea, Kantabriar mendikatea, Iberiar mendikatea eta Sierra Morena. Aro Tertziarioan eratu ziren, Goi-lautadako blokeak altxatzean.

A) Galizia eta Leongo Mendigunea

Aro Tertziarioan sortu zen, Goi-lautadaren zokaloaren ipar-mendebaldeko angelua alpetar orogenesian altxatzean. Bertako materialak Paleozoikokoak dira. Altuera txikiko mendi biribilduak ditu.

B) Kantabriar Mendikatea

Bi sektore ditu, ondo bereizita:

• Mendebaldeko sektorea (Asturiaseko mendigunea): Aro Tertziarioan sortu zen, Goi-lautadako zokaloaren sektore hau alpetar orogenesian altxatu zelako. Bertako materialak Paleozoikokoak dira. Mendebaldeko muturrean, erliebe apalatxea sortu da.

1. Zer da Glaziar Bat?

Glaziarrak astiro mugitzen diren izotz masa handiak dira.

2. Non Kokatzen Dira Glaziarrak?

Normalean, polotan eta goi mendietan kokatzen dira, hau da, leku oso hotzetan.

3. Nola Sortzen Dira Glaziarrak?

Neguan, elurra erori eta pilatu egiten da. Udan, goiko geruza urtu egiten da, baina gauez, oso leku hotzetan, elurra trinkotu eta izotz bihurtzen da. Grabitatearen eraginez, une bat iristen da non izotza mendi-hegaletik behera erortzen den, eta bidean aurkitzen duen guztia higatzen (erosionatzen) duen, haran bat sortuz.

4. Zergatik da Garrantzitsua Glaziarren Ikerketa Zientzialarientzat?

Glaziarrak duela ehunka edo milaka urte sortutako izotzez osatuta egon daitezke. Horregatik, denboran zehar klima nola aldatu den erakusten...

Antzinako mendigunea

Hertziniar orogeniak sortutako erliebeak aintzinako plakak deformatu edo makurtzerakoan, gero higadurak suntzitu zuena eta Alpetar orogenia altxatu eta gaztuetu zuena. Adibidez: Leongo mendiak, sistema Zentrala.

Tolestura mendikatea

Mendikate gazteak dira, Aro Tertziarioan Orogenia Alpetarren mugimendu orogenikoek

sortutakoak, geosinklinal batean Sekundarioan zehar pilatutako sedimentoak (malguak) tolestean.

Jalkitze arroa

Zonalde hondoratuta (gainazalako bloke bat hondoratzeagatik edo su sidentziagatik) inguruko erliebeetatik higadurak sortutako sedimento betetzen doana.

Modelatu karstikoa (KARST ERLIEBEA)

Kararria, arestian aipatu denez, kaltzio-karbonato proportzio handia duen harri sedimentarioa da.

Bestetik, konposatu kimiko...

Klima

Denbora-tarte luzean (gutxienez 30 urte) lurralde bateko atmosferaren egoera baldintzatzen duten gertaera meteorologikoen multzoa da; tenperatura, prezipitazioak (euria, elurra, etab.), haizea, lainoa... Hainbat faktorek eragiten dute kliman: latitudea, itsas eragina, erliebea, etab.

Eguraldia

Atmosferak leku batean eta une jakin batean duen egoera da.

Eguraldia aztertzen duen zientzia Meteorologia da.

Akzio Guneak: Antizikloiak eta Borraskak

Akzio guneak astiro mugitzen diren presio altuen edo baxuen sistema handiak dira. Akzio guneak eguraldi mota desberdinen arduradunak dira.

Antizikloiak

Goi-presioko zentroa (1013 mb-tik gora). Haizeak kanpoalderantz urruntzen dira. Haizearen norabidea erlojuaren orratzen norabidekoa da Ipar Hemisferioan,...

Klima Sailkatzeko Irizpideak

Prezipitazioaren Arabera

Urteko Prezipitazio Totala

• Oso ugariak (>1000 mm): mendialdeko klima
• Ugariak (>800 mm): klima ozeanikoa
• Urriak (300-800 mm): itsasaldeko klima mediterraneoa / klima mediterraneo kontinentala
• Oso urriak (<300 mm): klima mediterraneo subdesertikoa edo estepakoa
• Oso-oso urriak (<150 mm): basamortuko klima

Lehorte Maila (Hilabete Lehorrak)

• Hilabete lehorrik ez: klima ozeanikoa
• Bi hilabete lehor edo gehiago: klima mediterraneo lehorra
• Zazpi hilabete lehor edo gehiago: klima mediterraneo subdesertikoa edo estepakoa

Prezipitazio Mota (Euria/Elurra)

• Euria edo elurra: batez besteko tenperatura 0°C eta... (ohar osagarria behar da)

Tenperaturaren Arabera

Urteko Batez Besteko Tenperatura

• Hotza (<10°C)

Mineralen Propietate Fisikoak

Mineralak identifikatzeko erabiltzen diren ezaugarri nagusiak:

Propietate Mekanikoak

• Dentsitatea: Mineralaren masaren eta bolumenaren arteko erlazioa.
• Pisu Espezifikoa: Mineral baten pisuaren eta 4 °C-tan dagoen ur bolumenaren pisuaren arteko erlazioa.
• Gogortasuna: Mineral baten gainazal lauak marratua ez izateko duen erresistentzia da.
• Zailtasuna: Mineral batek hautsia edo xehatua ez izateko jartzen duen erresistentzia.
• Esfoliazioa: Mineral batek lotura ahuleko planoetan zehar hausteko duen joera da.
• Haustura: Gainazal lisoa, maskor baten barneko aurpegia gogorarazten duena.

Propietate Optikoak

• Kolorea:
  • Mineral idiokromatikoak: Kolorea konstantea.
  • Mineral alokromatikoak: Kolorea ez konstantea.
• Marra: Mineral bat marratzean

EGURALDIA

Eguraldi atmosferikoa atmosferak une eta leku jakin batean duen egoera da. Oso aldakorra da, eta behaketa zuzenen bidez zehazten da. Meteorologia da eguraldia aztertzen duen zientzia.

KLIMA

Klima atmosferak leku jakin batean duen bataz besteko egoera da, beraz, eguraldiak baino ezaugarri egonkorragoak ditu, eta leku jakin batean urtearen joanean zer eguraldi egiten duen aztertuz eta batez besteko balioak estatistikoki kalkulatuz zehazten dira. Klima aztertzen duen zientziari klimatologia deritzo.

EGURALDI MOTA

Altuerako nahiz gainazaleko zirkulazio atmosferikoak egoera atmosferiko ugari eragiten ditu urtearen joanean, eta horrek eguraldi mota batekoa edo bestekoa izatea ekartzen du. Esaterako, Penintzulan eta Balear Uharteetan eguraldi...

KLIMA

Atmosferak leku jakin batean duen bataz besteko egoera da. Beraz eguraldiak baino ezaugarri egonkorragoak ditu. Gutxienez hogeita hamar urte eman behar dira behaketak egiten. Klima aztertzen duen zientziari klimatologia deritzo.

EGURALDIA

Eguraldi atmosferikoa atmosferak une eta leku jakin batean duen egoera da, oso aldakorra da. Meteorologia da eguraldia aztertzen duen zientzia.

EL NIÑO

Fenomeno atmosferiko bat da. Ekuatore inguruko Ozeano Bareko itsasoa eta atmosferaren sistema globalean gertatzen den alterazioa da.

PREZIPITAZIO OROGRAFIKOAK

Euri orografikoa aire heze zutabe baten igoerak, oztopo orografiko batekin, mendiak kasu, topo egin ondoren eragiten duen euria da.

FOENH EFEKTUA

Mendi bat zeharkatu eta mendi-hegala jaistean berotu eta...

Goi-lautada eta inguruko erliebea

Goi-lautada Espainiako penintsularen erdialdean dagoen eremu zabala da, erliebearen ezaugarri bereziak dituena. Honako hauek dira goi-lautadaren erliebearen elementu nagusiak:

1. Antzinako zokalo paleozoikoa

Penintsularen mendebaldean dago, eta penilautadak eta uharte-mendiak ditu ezaugarri.

2. Barruko mendilerroak

Aro tertziarioan sortu ziren, alpetar orogenesiaren ondorioz. Bi mendilerro nagusi daude:

• Mendikate Zentrala: Garaiagoa.
• Toledoko mendiak: Baxuagoak.

3. Barruko aro sedimentarioak

Aro tertziarioan sortu ziren aintziren sedimentazioaren ondorioz. Eremu hauek hiru azpi-eremutan banatzen dira:

• Paramoak: Ibaien higadurak U itxurako haranak sortu ditu (Alcarria).
• Landazabalak: Paramoak higatu diren lekuetan sortu