Espainiako Goi-lautada eta Inguruko Mendien Eraketa Geologikoa

Goi-lautadaren Inguruko Mendiak

Goi-lautadaren inguruko mendiak hauek dira: Galiziako eta Leongo mendigunea, Kantabriar mendikatea, Iberiar mendikatea eta Sierra Morena. Aro Tertziarioan eratu ziren, Goi-lautadako blokeak altxatzean.

A) Galizia eta Leongo Mendigunea

Aro Tertziarioan sortu zen, Goi-lautadaren zokaloaren ipar-mendebaldeko angelua alpetar orogenesian altxatzean. Bertako materialak Paleozoikokoak dira. Altuera txikiko mendi biribilduak ditu.

B) Kantabriar Mendikatea

Bi sektore ditu, ondo bereizita:

• Mendebaldeko sektorea (Asturiaseko mendigunea): Aro Tertziarioan sortu zen, Goi-lautadako zokaloaren sektore hau alpetar orogenesian altxatu zelako. Bertako materialak Paleozoikokoak dira. Mendebaldeko muturrean, erliebe apalatxea sortu da. Ekialdeko muturrean, Primarioko material ugari daude.
• Ekialdeko sektorea (Kantabriar mendia): Aro Tertziarioan sortu zen, itsasoak Goi-lautadaren ertzean jalkitako material Sekundarioak tolestean. Material horiek kareharriak dira.

C) Iberiar Mendikatea

Aro Tertziarioan sortu zen, itsasoak Goi-lautadaren zokaloko ekialdeko ertzean jalkitako material Sekundarioak tolestean. Materialak, batez ere, kareharriak dira; batzuetan, harri Paleozoikoak daude.

• Iparraldeko herenean, mendikateko altuerarik handienak daude.
• Soriaren hego-ekialdetik, bi adarretan zatitzen da: barruko adarra (edo Gaztelakoa) eta kanpoko adarra (edo Aragoikoa).

D) Sierra Morena

Ez da mendikate bat berez, Goi-lautada eta Guadalquivir harana banatzen dituen maila bortitza baizik. Aro Tertziarioan sortu zen, mendikate Betikoak altxatzean hegoaldetik egindako bultzadaren eraginez. Harri Paleozoikokoak dira.

Goi-lautada

Gutxi gorabehera 600-800 metroko altitudeko lautada garaia da. Aro Primarioan sortu zen, orogenesi hertziniarrean sortutako Mendigune Hesperiko zaharra higatzearen ondorioz. Aro Tertziarioan, Goi-lautadaren zati handi bat deformatu eta suntsitu egin zen alpetar orogenesian; beraz, barruan hiru unitate bereiz daitezke:

a) Antzinako Zokalo Paleozoikoa

Iberiar penintsularen mendebaldean bakarrik dago agerian gaur egun. Higadurak zokaloa estaltzen duten material Tertziarioak suntsitu ditu, eta material silizeo Primariokoak agerian geratu dira: granitoa, arbela eta kuartzita. Erliebea penilautadek edo modu leunean uhindutako higadura-azalerek osatzen dute. Granitoaren gainean modelatutakoak arbelaren gainean modelatutakoak baino lauagoak dira. Penilautadetan, harri gogorragoek eratutako uharte-mendiak ageri dira. Ibaiek arroila sakonak sortzen dituzte.

b) Barruko Mendilerroak

Mendikate Zentrala eta Toledoko mendiak dira. Aro Tertziarioan sortu ziren. Mendilerro aipagarrienak Somosierra, Guadarrama, Gredos, Peña de Francia eta Gata dira.

• Mendikate Zentrala garaiagoa da, eta Goi-lautada erditik zatitzen du.
• Toledoko mendiak baxuagoak dira, eta Hego Goi-lautada bitan zatitzen dute.

c) Barruko Arro Sedimentarioak

Ipar eta Hego Goi-lautadetakoak dira. Aro Tertziarioan sortu ziren, Goi-lautadako zokaloaren blokeak hondoratzean, alpetar orogenesiaren eraginez. Lehenengo, aintzirak sortu ziren; gero, material Tertziarioaz bete ziren. Horren ondorioz, paramoen, landazabalen eta aldapen erliebea sortu zen.

• Ipar Goi-lautadako arroa garaiagoa eta uniformeagoa da, guztia arro hidrografiko bakarrean dagoelako eta ia osorik mendiek inguratzen dutelako.
• Hego Goi-lautadako arroa baxuagoa da; erdian, Toledoko mendiak ditu, eta horiek bi arro hidrografiko sortzen dituzte, Ozeano Atlantikora irekita.