Batxilergoa mailako Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Mendigune Zaharrak

Aro tertziarioan sortutako mendiak, zokalo baten bloke bat berriz altxatzearen eraginez, alpetar orogenesiaren presioak direla eta. Beraz, materialak paleozoikoak dira. Oro har, itxura biribil eta tontor lauak dituzte.

Tolestura-mendikateak

Aro tertziarioko alpetar orogenesiak sortutako goraguneak, itsasoak aro sekundarioan jalkitako material sedimentarioak (kareharriak) tolestean. Oro har, aldapa handiak eta forma malkartsuak dituzte. Bi mota:

• Bitarteko mendikateak (zokaloen ertzean)
• Alpetar mendikateak (itsas fosa luze eta sakonetan)

Arro Sedimentarioa

Aro tertziarioan sortutako inguru hondoratuak, sedimentuz beterikoak (buztina, kareharria). Oro har, erliebe horizontalak dituzte. Bi mota:

• Zokalo batek bloke bat alpetar orogenesiaren

Hona hemen geografia eta hidrografiarekin lotutako oinarrizko kontzeptuen bilduma:

Latitudea

Ipar hemisferioako alde epelean dagoenez, ondo bereizitako bi urtaro egotea zehazten du: negua eta uda, trantsizioko bi urtaroren bidez bereizita (udaberria eta udazkena).

Kokapena

Ezaugarri termiko desberdinak dituzten bi ur masaren eta bi kontinenteren artean dago. Horren eraginez, propietate desberdineko aire masen arteko bidegurutzea da.

Itsasoaren eragina

Urria da, oso zabala delako, kostak gorabehera gutxikoak direlako eta kostaren paraleloan mendi-erliebeak daudelako.

Ekintza zentroak

Goi- eta behe-presioko inguruak dira.

Presio atmosferikoa

Aireak lurreko unitate batean duen pisua da. Milibarretan neurtzen da barometroarekin, eta eguraldiaren mapetan...

Iberiar Penintsulako erliebearen unitate morfoestruktural handiak Goi-lautadaren inguruan antolatzen dira.

Goi-lautada

+-600/800m-ko altitudeko lautada garaia da. Aro primarioan sortu zen, orogenesi hertziniarrak sortutako mendigune Hesperiko zaharra higatzearen ondorioz. Aro tertziarioan suntsitu eta demorfatu zen alpetar orogenesiaren ondorioz.

Beraz, hiru unitate bereizten dira:

1. Antzinako zokalo paleozoikoa: Iberiar Penintsularen mendebaldean (Zamora/Salamancako eta Extremadurako penilautadak). Higadurak zokaloa estaltzen zituen material tertziarioak kendu eta material paleozoikoak (granitoa, arbela eta kuartzita) agerian geratu dira. Bi erliebe mota bereizten dira:
   • Penilautadak
   • Arroilak
2. Barruko mendilerroak: Mendikate Zentrala eta Toledoko Mendiak.

Inguru Silizeoa

Kanbriaurreko aroko eta aro primarioko harri zaharrek osatzen dute. Batez ere Iberiar Penintsularen mendebaldean aurkitzen da: Kantauriar mendikatearen, Mendikate Zentralaren, Toledoko mendien eta Sierra Morenaren mendebalderantz adarrak ditu. Beste inguru batzuetan ere arrastoak ditu: Pirinioetan, Iberiar mendikatean eta Kataluniako Kostaldeko mendikatean.

Harri nagusia granitoa da (harri kristalino eta zurruna).

Granitozko Erliebe Motak

• Granitoaren alterazio kimikoa: Granitoa kimikoki eta sakonki aldatzen da uraren eraginez. Kristalak deskonposatu eta hare horixka bihurtzen da. Haran inguruetan gertatzen da.
• Granitoaren haustura mekanikoa: Granitoa hausturengatik aldatzen da (uraren bolumen aldaketak, izozte-desizozte zikloak,

Elurrari eta Eguraldiari Buruzko Esamoldeak

• Elur zirimola: Elur zurrunbiloa.
• Bisutsa: Elur ekaitza.
• Elur berria: Jausi berri den elurra.
• Elur-jausi: Elurrezko olatu hilgarria (alud).
• Elur hautsa: Elur fin-fina.
• Elur izoztua: Izotza.
• Elur ezponda: Elurrezko aldapa.
• Elur maluta: Elur kopoa.
• Maluten errezela: Elur maluten gordina.
• Elurra harroturik egon: Elur ekaitza handia egotea.

Pertsona eta Ekintzei Buruzko Esamoldeak

• Ardiz mozorroturiko otsoa izan (Bidaztia): Pertsona ona dirudi, baina gaiztoa da.
• Begiak begi truk (Rattus jenerala): Niri erasotzen badidate, nik berdin erasoko dut.
• Esana erraz eta egina garratz: Esaten duguna egitea kostatzen zaigula.

Euskarazko Hitz eta Kontzeptu Zailen Hiztegia

• Adabaki: Atal, txaplata.
• Anabasa: Nahasketa.
• Abaildurik: Leher

Iberiar Penintsulako Arro Hidrografikoak

1. Bizkaiko Golkorako Isurialdea

Bizkaiko Golkorako isurialdeko ibaiek Penintsulako iparraldea drainatzen dute. Prezipitazioen erregulartasunak eta ugaritasunak (1350 mm batez beste urtean) eta kontraste handirik gabeko tenperaturek ibai emaritsu eta erregularrak ematen dituzte. Ibai hauek sorburutik kostaraino (100 km) duten desnibel handiak (2000 m batzuetan) beste ezaugarri bat ematen die: uholdezkotasuna. Emariak eta aldapak areagotu egin dute uraren higadura, eta haran sakonak sortu dira. Ibai nagusiak hauek dira: Bidasoa, Ibaizabal, Sella, Nalon, Navia, Tambre eta Ulla.

2. Isurialde Atlantikoa

Bertan dira Mesetako ibai handiak (Duero, Tajo eta Guadiana) eta Guadalquivir ibaia. Batez beste, 596,5 mm-...

MANTUA

Mantua geosferan masarik eta bolumenik handiena duen geruza da. Lurrazaleko harriek baino dentsitate gutxiagoko harriek osatzen dute eta harrion artean peridotitak nabarmentzen dira. Honen barnean hiru eremu banatzen dira: goi-mantua, behe-mantua eta mantu-nukleo muga.

Goi-mantua

Goi-mantua Mohorovicic-en etenetik 670 km-ko sakonerenaino hedatzen da. Kanporago duen eremua zurruna da eta portaera dinamikoa du, lurrazala bezala. Bi geruzek 100km lodiera duen egitura bakarra eratzen dute (litosfera). Honen azpian, goi-mantua plastiko bihurtzen da harrien tenperatura eta presioen eraginez. Zuzenean litosferaren azpian, uhin sismikoen hedapenaren abiadura murriztapena hautematen da, partzialki urtutako harrien presentziaren baliokideak. Hau,...

Euskadiko erliebea

Euskadiko erliebea bi unitate nagusik osatzen dute: Euskal Mendiak eta Ebroko Zokogunea.

Euskal Mendiak

Pirinioak eta Kantabriar Mendilerroaren sektorean kokatuta daude. Altuera moderatuko mendiak dira (1500 metrokoak altuenak), orogenesi alpinoaren ondorioz tolestu eta eraikitako Aro Sekundario eta Tertziarioko eraketa sedimentarioz osatuak (kareharrizkoak batez ere). Euskal Mendietako unitateak:

Ur-isurialdeen iparraldea

• Kostaldeko mendikateak: Higer lurmuturra eta Zumaia artean altxatzen diren mendiak (Jaizkibel). Tertziarioko materialez osatuak eta altuera gutxikoak dira.
• Itsasbazter aurreko mendikatea: kostatik urrutiago dauden mendizerrek osatzen dutena. Eremu honetan erliebeak leuntasuna galtzen du eta mendiak garaiagoak

Montzoia

Lurrazala ura baino azkarrago berotzen eta hozten denean, aire masak berotu eta atmosferara igotzen dira. Horrela, lurrazalean presio baxuko guneak sortzen dira. Haizea, presio altuetako guneetatik baxuenetara igarotzean, haize asko mugitzen da eta prezipitazio ugariak sortzen dira. Ondorioz, uholdeak izan daitezke, neguan prezipitaziorik ez dagoelako.

El Niño / La Niña

Pazifikoko ozeanoa gehiegi berotzen denean, mendebaldeko eta ekialdeko ur masen tenperatura ezberdintasunak murriztu egiten dira. Haize eliseoen dinamika aldatu egiten da; ur korronteak mendebalderantz joan beharrean, ekialderantz egiten dute. Horregatik, gehiegizko ur masa beroak Hego Ameriketara iristen dira eta bertako atmosfera gehiegi berotzen dute. Baina, bertan...

Geomorfologia

Erliebea: Luzera eta zabalerako gorabeheren multzoa.

Erliebearen Sorkuntza eta Bilakaera

Faktoreak

Faktore hauek kontuan hartuta daukagun erliebea, historia geomorfologikoaren bilakaeraren emaitza da.

Higadura

Higadura, desgastea edo erosioa, lurrazaleko zoru eta harriak etengabe aldatzen eta gastatzen dituzten prozesu fisiko eta kimikoen multzoa da.

• Erosio lana euria, txingorra eta beste fenomeno natural batzuek egiten dute, baina gizakia da erosionatzaile nagusiena. Mendia jaten dugu. Gutaz gain, miloi asko urtetan ibaiek lan handia egin izan dute, haranak eta kobazuloak sortu dituztelako. Haizea, ura eta gizakia gara erosionatzaile nagusiak.

Faktore Litologikoak

Harri motak kontuan hartzea garrantzitsua da. Hiru harri mota nagusi daude:...