Hiri-egitura eta Hirigintza

1. Hiri-zonalde nagusiak

• Alde Zaharra: Hiri baten jatorrizko zatia, historian zehar garatua. Espainian, antzinako egiturak dituzte (Merida, Lugo, Tarragona) edo Erdi Arotik XVIII. mendera bitartekoak (Bilbo, Donostia).
• Zabalgunea: XIX. mendeko azken laurdenetik XX. mendeko erdialdera eraikitako zonaldea, alde historikoaren inguruan. Kuadrikula bidez antolatua, industrializazioaren ondorioz sortua eta burgesiari lotua (adibidez, Bilbo, Bartzelona eta Madril).
• CBD (Central Business District): Hiriaren erdialdean kokatutako gunea, finantza, zerbitzu eta merkataritza-funtzioak betetzen dituena. Bertan daude banketxe nagusiak, bulegoak eta denda garrantzitsuenak (adibidez, Bilboko Gran Via, Madrilgo Castellana edo Bartzelonako

Hiriak eta Ingurumen Erronkak

Kutsadura atmosferikoa

Hiriak berotze globalaren eragile nagusiak dira:

• Hiriek karbono-dioxido isurketen % 75 sortzen dute (ibilgailu eta berogailuen erabileragatik).
• Kutsadura atmosferikoak gaixotasun asko eragiten ditu, eta horien eraginez milioika pertsona hiltzen dira urtero munduan.

Trafikoa

Garraio-azpiegituretan inbertsio handiak egiten dira, baina arazo larriak daude:

• Istripu ugari.
• Energia-kontsumo oso handia.
• Kutsadura atmosferiko eta akustiko maila altuak.

Baliabideen hornidura eta hondakinen kudeaketa

Baliabide ugari kontsumitzen dira eta hondakin asko sortzen dira. Askotan, hondakinak araztu gabe botatzen dira ibaietara edo itsasora, natura eta osasuna kaltetuz. Herrialde pobreetan, zabortegi ilegalak ohikoak...

Biztanleria-piramidea: Egitura demografikoaren analisia

Biztanleriaren piramidea egitura demografikoa une jakin batean sexuaren eta adinaren arabera erakusten duen grafikoa da. Horrez gain, profilean azken ehun urteetan ondorio demografikoak izan dituzten gertaerak agertzen ditu.

Piramide hau, duen formagatik, populazio erregresiboa dela esan daiteke. Horrek adierazten du populazioa zaharkitua dela eta hazkunde natural oso apala edo negatiboa daukala, Europako herrialde garatuen joerarekin bat etorriz. Jarraian, honen zergatiak eta ondorioak aztertuko dira.

1. Egitura sexuaren arabera

• 0-4 urte: Lehenengo kohortean ikus daiteke gizonezko gehiago jaiotzen direla arrazoi biologikoengatik.

Hala ere, gizonen hilkortasun-tasa handiagoa denez, adinak aurrera...

Aurkezten den irudia EAEko (Euskal Autonomia Erkidegoa) udalerrietako biztanleria-dentsitatea (bizt./km²) erakusten duen mapa tematiko koropletikoa da. 2022. urteko datuetan oinarrituta, kolore-eskala baten bidez (argiagoak dentsitate txikia eta ilunagoak dentsitate handia adieraziz) populazioaren banaketa azaltzen da.

Legendaren interpretazioa

Dentsitate-maila desberdinak bereizten dira:

• Oso baxua: 10 bizt./km² baino gutxiago.
• Baxua: 10-50 bizt./km².
• Ertaina: 50-100 bizt./km².
• Altua: 100-1000 bizt./km².
• Oso altua: 1000 bizt./km² baino gehiago.

Biztanleriaren banaketa geografikoa

Mapari begiratuta, argi ikusten da biztanleria ez dela modu homogeneoan banatzen. Dentsitate handienak kostaldean eta hiri nagusien inguruan pilatzen dira, batez ere...

Lehen sektorea: Nekazaritza eta abeltzaintza

Ekoizpen motak eta teknikak

• Nekazaritza intentsiboa: Espazio txikietan produktu kantitate handiak ekoizten ditu; ureztatze-teknikak, ongarriak eta produktu kimikoak erabiltzen ditu. Inbertsio eta kostu handikoa da, baina etekin handikoa.
• Nekazaritza estentsiboa: Lur eremu handietan egiten da eta labore bakarra lantzen du; hektareako produkzio txikia, eskulan gutxi eta inbertsio txikia eskatzen du.
• Abeltzaintza intentsiboa: Ganadua ukuiluratuta egoten da eta pentsuekin elikatzen da; inbertsio handiak eta etekin handiak ditu.
• Abeltzaintza estentsiboa: Aire zabaleko ustiategietan egiten da; abereek beren elikagaiak lortzen dituzte. Arraza autoktonoei eta lan-teknika tradizionalei lotua dago.

Kontzeptu nagusiak

Kontzeptu Politiko eta Ekonomikoak

Erromako Ituna (1957)

Europako Ekonomia Erkidegoa eta EURATOM sortu zituen nazioarteko hitzarmena, gaur egungo Europar Batasunaren oinarriak ezarri zituena.

Europar Batasuna (EB)

27 estatu kidek osatzen duten nazioarteko erakunde politiko eta ekonomikoa, merkatu bakarra eta politika komun batzuk garatzeko sortua.

Estatua

Lurralde jakin batean botere politikoa eta juridikoa duen erakunde nagusia, herritarrak eta instituzioak antolatzen dituena.

Autonomia Erkidegoa

Espainiako Estatuan autonomia politikoa eta eskumen propioak dituen lurralde-unitate administratiboa.

Estatutua

Autonomia erkidego batek bere antolaketa, eskumenak eta instituzioak zehazteko duen oinarrizko legea, Espainiako Konstituzioaren barruan.

Autonomia

Lurralde,

Klima Mediterraneo Kontinentala

Eraginguneak

Penintsularen barnealdea hartzen du, Ebro ibaiaren haranaren erdialdea izan ezik (Zaragozan).

Prezipitazioak

Ezaugarri orokorrak

• Urriak edo moderatuak izaten dira.
• Moderatuak: urtean 800-500 mm.
• Urriak: urtean 500-300 mm.

Irregularrak dira. Zertxobait handiagoak dira Penintsularen barnealdeko mendebaldeko eremuan.

Bi zonalde

1. Mendebaldeko sektorea (Zamora, Salamanca, Extremadura...)

   Prezipitazioak ugariagoak dira, Atlantikoko depresioak sarriago igarotzen baitira hor. Neguan edo udazken-neguan egiten du euri gehien.

2. Gaztela eta Ebro ibaia

   Prezipitazioak urriagoak dira. Urtaro ekinokzialetan izaten da euri gehien. Sasoi horretan neguko antizikloiak ahuldu egiten baitira tenperaturak igotzean. Neguko antizikloi

Euskal Autonomia Erkidegoko Biztanleriaren Banaketa

Biztanleriaren Kokapenaren Arrazoiak

Arrazoi Historikoak

Iraganean, helburu ekonomiko eta militarrak zituzten hiri berriak sortzeko joera zegoen, batez ere kostaldean, ibai-ertz garrantzitsuetan, eta, neurri txikiagoan, salgaien mugimenduak kontrolatzeko ezinbesteko guneetan edo baliabide natural garrantzitsuak zituzten lekuetan.

Arrazoi Geografikoak

Kostaldetik gertu egotea oso garrantzitsua zen. Aldi berean, baliabide hidrikoetatik gertu, ahalik eta eremu lauenetan egotea eta larre aberatsak izatea, uzta ezin hobea izateko eta ganadua elikatzeko. Gainera, itsasoaren eraginak klima-kontrasteak leuntzen zituen.

Arrazoi Ekonomikoak eta Desoreka

Ekonomiari lagunduz, populazioak industriaguneen inguruan...

Biztanleria Piramidearen Azterketa

Biztanleria-piramide honetan gizonen eta emakumeen kopurua bereizita ikus daiteke, adin-tarteka antolatuta.

Generoak eta Bizi-Itxaropena

0-4 urteko taldean, gizonen barrak luzeagoak dira, nahiz eta aldea txikia izan. 55 urtetik aurrera, ordea, emakumezkoenak dira luzeagoak, bizi-itxaropen handiagoa dutela adieraziz.

Gizonezkoen Barra Txikiagoen Arrazoiak

Gizonezkoen barra txikiagoak izateak hainbat arrazoi izan ditzake:

• Emakumeen sendotasun biologikoa.
• Gogortasun gutxiko lanbideak izatea (historikoki).
• Gizonezkoek adikzio ez-osasungarriak eduki izana.

Piramidearen Forma eta Zahartzea

Adinaren arabera, piramideak kutxa forma du, eta horrek biztanleria zaharra dela adierazten du (gazteak %x baino gutxiago dira, eta adinekoak...

Espainiako Immigrazioaren Bilakaera Historikoa

Aurrean dugun iturri geografikoa mapa tematiko bat da, Espainian bizi diren atzerritarren inguruko informazioa ematen duena, bai portzentajez bai zenbakiz. Maparen egilea Estatistikako Institutu Nazionala (INE) da, Espainiako Ekonomia, Merkataritza eta Enpresa Ministerioaren menpe dagoen erakunde autonomoa.

1995. urtera arteko testuingurua

1995. urtera arte, Espainian atzerritar gutxi zegoen, herrialdearen atzerapen sozioekonomikoaren, 1975eko krisi ekonomikoaren eta 90eko hamarkadako birmoldaketa industrialaren ondorioz. Garai hartako etorkinak lan ez-kualifikatuetan aritzen ziren, batez ere nekazaritzan eta eraikuntzan, eta Marokotik edo 60ko hamarkadaz geroztik turismo-eremuetan bizi ziren Europako...