Fisika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Unitateen Nazioarteko Sistema (SI)

Magnitude bakoitza unitate asko erabiliz adieraz dezakegu. Adibidez, luzera adierazteko m, cm edo km erabiltzen ditugu. Unitateen Nazioarteko Sistema (SI) magnitudeak ondo konparatzeko eta neurtzeko adostutako unitate sistema bat da. Komenigarria da unitate horiek erabiltzea.

Magnitude Fisikoak

Magnitude fisiko nagusiak eta eratorriak honako hauek dira:

• MASA

  Gorputz baten materia kantitatea da. Balantzaz neurtzen da, eta bere unitatea kg (kilogramoa) da.

• LUZERA

  Bi punturen arteko distantzia. Neurtzeko zinta metrikoa erabiltzen da. Metrotan (m) adierazten da, baina askotan multiploak eta azpimultiploak erabiltzen dira.

• EDUKIERA

  Batzuetan, likido baten bolumenaren ordez, likidoa duen ontziaren edukiera neurtzen dugu.

Ikusmenaren Akatsak eta Zuzenketa

Miopia eta Hipermetropia

• Miopia: Urrun dauden objektuak ez ditu ondo fokatzen; irudiak erretinaren aurrealdean eratzen dira (begiko gainazal errefringenteak konbergenteegiak dira edo begi-globoa luzeegia da). Lente dibergenteen bidez zuzentzen da.
• Hipermetropia: Hurbil dauden objektuak ez ditu ondo fokatzen; irudiak erretinaren atzealdean eratzen dira (kristalinoa ez da behar den bezain konbergentea edo begi-globoa laburregia da). Lente konbergenteen bidez zuzentzen da.

Begiaren Egitura Oinarrizkoa

Begien helburua objektuen irudi estigmatikoak eta akatsik gabekoak sortzea da. Giza begiaren itxura 2,5 cm inguruko erradioa duen esferarena da. Bere pareta hiru geruza zentrokidez osaturik dago: esklerotika, koroidea...

Harietan sortutako uhin geldikorrak (Bi mutur finko)

Lehenengo harmonikoa (Oinarrizko maiztasuna):

• Baldintza: $l/2 = L \Rightarrow l = 2L$
• Maiztasuna: $f = v/l = v/(2L)$

Non v hariko uhinen hedapen-abiadura den. Maiztasun horri oinarrizko maiztasuna edo lehenengo harmonikoa deritzo.

Bigarren harmonikoa edo bigarren bibrazio-era

• Baldintza: Sokaren muturren arteko distantzia $l = L$ da.
• Maiztasuna: $f = v/l = v/L$ (2. harmonikoaren maiztasuna)

Horrela lor daitezke bibrazio-egoera desberdin guztiei dagozkien maiztasunak. Lortuko genukeen ekuazio orokorra hauxe izango litzateke:

$$f = n \frac{v}{2L}$$

non $n = 1, 2, 3, 4, \dots$ den.

Ikusten denez, hari batean oinarrizkoaren multiplo osoak diren maiztasun guztiak lor daitezke. Horixe da gitarra, biolin edo...

Indar Kontserbakorrak eta Energia

Indar-eremu kontserbakorra partikula bat A puntutik B puntura eramateko eremuaren indarrek egindako lana hasierako eta amaierako puntuen mende dagoenean soilik definitzen da. Partikularen ibilbidea itxia bada, egindako lana nulua da. Indar horrek egiten duen lana energia potentzialaren aldakuntzaren berdina da.

Indar ez-kontserbakorrak: Indar hauen kasuan, lana bidearen menpe dago, eta ezin da energia potentzial baten bidez adierazi.

Energia Potentzial Grabitatorioa

M masa batek sortutako eremu grabitatorioan m masa bat posizioz aldatzean, eremuak egindako lana masak izan duen energia potentzial grabitatorioaren aldakuntzaren berdina da. Maseen arteko distantzia infinitua denean, energia potentziala (Ep) nulua...

Exosfera: Azken geruza hau 9.600 km-ra iristen da. Oxigeno, hidrogeno eta heliozko molekula soltez osatuta dago, eta oso dentsitate baxua du.

Atmosferaren dinamika

Atmosferako zirkulazio orokorra lurrazalarekiko paraleloak diren mugimendu horizontalez eta azaletik troposferaren goiko parteraino heda daitezkeen mugimendu bertikalez osatuta dago. Mugimendu horien eragileak tenperatura-aldaketak dira.

Atmosferaren dinamikaren eragilea: Eguzki-erradiazioen banaketa

Eguzki-erradiazioek ez dituzte planetako alde guztiak berdin berotzen. Faktore hauek dute eragina lurrazalera iristen den eguzki-erradiazioen banaketan:

• Latitudea: Izpiak zenbat eta perpendikularrago iritsi lurrazalera, orduan eta handiagoa da intsolazioaren intentsitatea, eta alderantziz.

Indar-eremu kontserbakorrak eta ez-kontserbakorrak

Indar-eremu bat kontserbakorra dela esaten da, eremuak objektu bat (m) puntu batetik beste batera mugitzeko egin behar duen lana ibilbidearen independentea denean.

Adibidez: Lurraren indar-eremu grabitatorioa. Lurrak lan bera egiten du objektu bat A-tik B-ra jaisteko, ibilbidea edozein dela ere: dela bertikalki, dela mendiko bidetik (tobogana). (IRUDIA)

W(A-B)_bertikalki = W(A-B)_toboganetik

Gainera, hasierako eta amaierako posizioak berdinak badira (ibilbide itxia), lana nulua da. Marruskadurarik egon ezean, objektua etengabe mugituko litzateke energia gastatu gabe. Adibidez: satelite bat Lurraren inguruan, W(A-B) = 0. Lurraren indar-eremua kontserbakorra denez, Lurrak ez du lanik egiten A-tik B-...

Uhinen Islapena eta Errefrakzioa

Uhinak izaera ezberdineko bi ingurune garden banatzen dituen gainazalera heltzen direnean, energiaren parte bat jatorrizko ingurunera itzultzen da: uhinaren islapena da. Aldi berean, uhin erasotzailearen energiaren beste partea, bigarren ingurunera transmititzen da, uhinaren errefrakzioa sortuz.

Islapenaren Legeak

• Izpi erasotzailea, banaketa-gainazalaren eraso-puntuko normala (perpendikularra) eta izpi islatua plano berean daude.
• Eraso-angelua (e) eta islapen-angelua (i) berdinak dira.

Errefrakzioaren Legeak

• Izpi errefraktatua, normala eta izpi erasotzailea plano berean daude.
• Eraso-angeluaren sinuaren eta errefrakzio-angeluaren sinuaren arteko erlazioa konstantea da, eta uhin-higidurak bi inguruneetan dituen hedapen-

Materiaren Sailkapena

Substantzia Puruak

Substantzia mota batez bakarrik osatuta dauden substantziak dira.

• Konposatuak: Metodo kimikoen bidez substantzia sinpleagotan deskonposa daitezkeen substantzia puruak dira.
• Substantzia Sinpleak: Edozein prozedura erabilita ere, substantzia sinpleagotan deskonposatu ezin diren substantzia puruak dira.

Nahasteak

Zenbait substantzia puru konbinatuz sortutako materia da. Prozedura fisikoen bidez bana daitezke.

Nahaste Homogeneoak (Disoluzioak)

Itxura uniformea dute. Hau da, lehen begiratuan ezin da ikusi substantzia batez baino gehiagoz osatuta daudela.

Nahaste Heterogeneoak

Ez dute itxura uniformerik. Argi eta garbi ikus daiteke substantzia batez baino gehiagoz osatuta daudela.

Nahasteak Banantzeko Metodoak

Nahaste

Korronte Alterno Sinusoidalen Sorgailua

Gaur egun, energia elektrikoaren etxeko eta industria mailako ia erabilpen guztietan korronte alternoa (CA) erabiltzen da, eta ez korronte zuzena (CC).

Korronte Zuzenaren Erabilera Hasierakoa eta Garraioaren Beharrak

Hasieran korronte zuzena erabili izanak bere azalpena du: korrontearen kontsumo-guneak zentral elektrikoetatik oso gertu zeuden, eta ondorioz, energia-galerak baxuak ziren. Baina gaur egun ezinbestekoa da energia elektrikoa distantzia handietara garraiatzea, eta honek eroapenean galera energetikoak ahalik eta gehien murriztera behartzen gaitu.

Korronte Alternoaz Baliatzearen Beharra

Korronte alternoaz baliatzea beharrezkoa da, transformadoreak erabiliz potentzial garaietan eta intentsitate baxuetan...