Batxilergoa mailako Fisika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Uhinen islapena eta errefrakzioa

Islapen fenomenoan, uhin bat bi inguruneren arteko banaketa-gainazalera iristean, uhina lehenengo ingurunera itzuli egiten da. Legeak:

• Izpi erasotzailea, banaketa-gainazalaren eraso-puntuko normala eta izpi isladatua plano berean daude.
• Eraso-angelua eta islapen-angelua berdinak dira.

Errefrakzioaren printzipioak

Errefrakzio-fenomenoan, uhin bat bi inguruneren arteko banaketa-gainazalera iristean, uhina bigarren ingurunean sartzen da. Legeak:

• Izpi errefraktatua, normala eta izpi erasotzailea plano berean daude.
• Snell-en legea: n₁ · sin(e) = n₂ · sin(r).

Errefrakzio-indizea

Ingurune baten errefrakzio-indize absolutua (n) argiak hutsunean duen hedapen-abiaduraren (c) eta ingurune horretan duen hedapen-abiaduraren (...

Islapena eta Errefrakzioa

Islapena eta errefrakzioa uhina ingurune berri batera iristen denean gertatzen dira. Fenomeno hauek uhin batek bi ingurune bereizten dituen gainazalari erasotzen dionean sortzen dira. Adibidez, airetik doan argi izpi bat uretara iristean gertatzen dira.

Islapena

Uhin batek bi ingurune ezberdin bereizten dituen gainazal batekin talka egiten duenean eta jatorrizko ingurunean zehar aurrera eginez itzultzen denean gertatzen da islapena.

Islapenaren Legeak

• Izpi erasotzailea, islatua eta normala plano berean daude.
• Izpi erasotzaileak eta normalak osatzen duten angelua, eraso-angelua, eta izpi islatuak eta normalak osatzen dutena, islapen-angelua, berdinak dira.

Errefrakzioa

Errefrakzioa gertatzen da uhinak bigarren ingurunean zehar...

Lupa: Deskribapena eta Funtzionamendua

• Lupa lente konbergente bat da, objektuak handiago ikusteko erabiltzen dena.
• Objektu txikiak handiago ikusteko begirantz hurbiltzen ditugu, baina puntu hurbilaren existentziak (25 cm) hurbilketa hori mugatzen du, eta ezin dugu gehiago hurbildu.
• Luparen bidez, objektua puntu hurbilean baino gertuago koka dezakegu.
• Lente konbergente batek lupa moduan funtzionatzeko, objektua lentearen fokuaren (F) eta lentearen artean kokatu behar da.

Eskema: Irudien Eraketa Luparekin

• Eskema optikoan ikusten denez, irudia birtuala (alegiazkoa), handiagoa eta zuzena (zutik) da.
• Objektua lentearen eta fokuaren artean egon behar da.

Handipena eta Ahalmen Anplifikatzailea

Luparen handitze-ahalmena bi angeluren arteko zatidura da:

• MA: Emendio

Ikusmenaren Akatsak eta Zuzenketa

Miopia eta Hipermetropia

• Miopia: Urrun dauden objektuak ez ditu ondo fokatzen; irudiak erretinaren aurrealdean eratzen dira (begiko gainazal errefringenteak konbergenteegiak dira edo begi-globoa luzeegia da). Lente dibergenteen bidez zuzentzen da.
• Hipermetropia: Hurbil dauden objektuak ez ditu ondo fokatzen; irudiak erretinaren atzealdean eratzen dira (kristalinoa ez da behar den bezain konbergentea edo begi-globoa laburregia da). Lente konbergenteen bidez zuzentzen da.

Begiaren Egitura Oinarrizkoa

Begien helburua objektuen irudi estigmatikoak eta akatsik gabekoak sortzea da. Giza begiaren itxura 2,5 cm inguruko erradioa duen esferarena da. Bere pareta hiru geruza zentrokidez osaturik dago: esklerotika, koroidea...

Harietan sortutako uhin geldikorrak (Bi mutur finko)

Lehenengo harmonikoa (Oinarrizko maiztasuna):

• Baldintza: $l/2 = L \Rightarrow l = 2L$
• Maiztasuna: $f = v/l = v/(2L)$

Non v hariko uhinen hedapen-abiadura den. Maiztasun horri oinarrizko maiztasuna edo lehenengo harmonikoa deritzo.

Bigarren harmonikoa edo bigarren bibrazio-era

• Baldintza: Sokaren muturren arteko distantzia $l = L$ da.
• Maiztasuna: $f = v/l = v/L$ (2. harmonikoaren maiztasuna)

Horrela lor daitezke bibrazio-egoera desberdin guztiei dagozkien maiztasunak. Lortuko genukeen ekuazio orokorra hauxe izango litzateke:

$$f = n \frac{v}{2L}$$

non $n = 1, 2, 3, 4, \dots$ den.

Ikusten denez, hari batean oinarrizkoaren multiplo osoak diren maiztasun guztiak lor daitezke. Horixe da gitarra, biolin edo...

Indar Kontserbakorrak eta Energia

Indar-eremu kontserbakorra partikula bat A puntutik B puntura eramateko eremuaren indarrek egindako lana hasierako eta amaierako puntuen mende dagoenean soilik definitzen da. Partikularen ibilbidea itxia bada, egindako lana nulua da. Indar horrek egiten duen lana energia potentzialaren aldakuntzaren berdina da.

Indar ez-kontserbakorrak: Indar hauen kasuan, lana bidearen menpe dago, eta ezin da energia potentzial baten bidez adierazi.

Energia Potentzial Grabitatorioa

M masa batek sortutako eremu grabitatorioan m masa bat posizioz aldatzean, eremuak egindako lana masak izan duen energia potentzial grabitatorioaren aldakuntzaren berdina da. Maseen arteko distantzia infinitua denean, energia potentziala (Ep) nulua...

Exosfera: Azken geruza hau 9.600 km-ra iristen da. Oxigeno, hidrogeno eta heliozko molekula soltez osatuta dago, eta oso dentsitate baxua du.

Atmosferaren dinamika

Atmosferako zirkulazio orokorra lurrazalarekiko paraleloak diren mugimendu horizontalez eta azaletik troposferaren goiko parteraino heda daitezkeen mugimendu bertikalez osatuta dago. Mugimendu horien eragileak tenperatura-aldaketak dira.

Atmosferaren dinamikaren eragilea: Eguzki-erradiazioen banaketa

Eguzki-erradiazioek ez dituzte planetako alde guztiak berdin berotzen. Faktore hauek dute eragina lurrazalera iristen den eguzki-erradiazioen banaketan:

• Latitudea: Izpiak zenbat eta perpendikularrago iritsi lurrazalera, orduan eta handiagoa da intsolazioaren intentsitatea, eta alderantziz.

Indar-eremu kontserbakorrak eta ez-kontserbakorrak

Indar-eremu bat kontserbakorra dela esaten da, eremuak objektu bat (m) puntu batetik beste batera mugitzeko egin behar duen lana ibilbidearen independentea denean.

Adibidez: Lurraren indar-eremu grabitatorioa. Lurrak lan bera egiten du objektu bat A-tik B-ra jaisteko, ibilbidea edozein dela ere: dela bertikalki, dela mendiko bidetik (tobogana). (IRUDIA)

W(A-B)_bertikalki = W(A-B)_toboganetik

Gainera, hasierako eta amaierako posizioak berdinak badira (ibilbide itxia), lana nulua da. Marruskadurarik egon ezean, objektua etengabe mugituko litzateke energia gastatu gabe. Adibidez: satelite bat Lurraren inguruan, W(A-B) = 0. Lurraren indar-eremua kontserbakorra denez, Lurrak ez du lanik egiten A-tik B-...

Korronte Alterno Sinusoidalen Sorgailua

Gaur egun, energia elektrikoaren etxeko eta industria mailako ia erabilpen guztietan korronte alternoa (CA) erabiltzen da, eta ez korronte zuzena (CC).

Korronte Zuzenaren Erabilera Hasierakoa eta Garraioaren Beharrak

Hasieran korronte zuzena erabili izanak bere azalpena du: korrontearen kontsumo-guneak zentral elektrikoetatik oso gertu zeuden, eta ondorioz, energia-galerak baxuak ziren. Baina gaur egun ezinbestekoa da energia elektrikoa distantzia handietara garraiatzea, eta honek eroapenean galera energetikoak ahalik eta gehien murriztera behartzen gaitu.

Korronte Alternoaz Baliatzearen Beharra

Korronte alternoaz baliatzea beharrezkoa da, transformadoreak erabiliz potentzial garaietan eta intentsitate baxuetan...