Batxilergoa mailako Biologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

Disakaridoak: Bi Unitateko Azukreak

Maltosa

• Maltaren azukrea da.
• Ez da aske egoten.
• Bi α-D-glukopiranosa molekulaz osatuta dago.
• Erredukzio-ahalmena du.

Isomaltosa

• Almidoiaren eta glikogenoaren hidrolisitik lortzen da.
• Bi α-D-glukopiranosa molekula elkartuta ditu.
• Erredukzio-ahalmena du.

Laktosa

• Ugaztunen esnean dago.
• β-D-galaktosaz eta α-D-glukosaz osatuta dago.
• Erredukzio-ahalmena du.

Zelobiosa

• Ez dago aske.
• Bi β-D-glukopiranosaz osatuta dago.
• Erredukzio-ahalmena du.

Sakarosa

• Azukre arrunta da.
• Loreen nektarrean dago.
• Ez du erredukzio-ahalmenik.
• α-D-glukopiranosaz eta β-D-fruktofuranosaz eratuta dago.

Homopolisakaridoak

Almidoia

• Gizakiaren dietan gluzido-iturri nagusietako bat da.
• Landareen energia-erreserba osagai nagusia da (funtzio energetikoa).
• Bi glukosa-

Mendelen Legeak eta Herentziaren Oinarriak

Mendelen lehenengo legea: Uniformetasuna

Ilarraren barietate garbiak gurutzatu zituen: bi alelo gainartzaile (AA) eta bi alelo azpirakor (aa). Landare heterozigotikoak edo hibridoak lortu zituen (Aa); landare horiek hazi horiak zituzten.

Esperimentuaren interpretazioa: Bi alelo horietatik gainartzailea baino ez da azaleratzen (A); azpirakorra (a), berriz, ezkutuan gelditzen da. Mendelen lehenengo legearen arabera, karaktere jakin baterako garbiak diren bi barietate gurutzatzean, F1 belaunaldiko banakako guztiak elkarren berdinak dira eta alelo gainartzailea duen gurasoaren fenotipo bera dute.

Mendelen bigarren legea: Segregazioa

F1 belaunaldiko landareak elkarren artean gurutzatu zituen.

Esperimentuaren

Animalien Arnasketa Motak

Animalia desberdinek arnasketa-mekanismo espezifikoak dituzte, bakoitzaren habitat eta bizi-estilora egokituak.

Ornogabeen Arnasketa

• Anelidoen arnasketa: Batzuek larruazal-arnasketa dute, beste batzuek zakatz-arnasketa.
• Moluskuen arnasketa: Uretako molusku gehienek zakatz-arnasketa dute. Lehorreko gasteropodoek, berriz, birika-arnasketa.
• Artropodoen arnasketa:
  • Trakea-arnasketa: intsektuek, miriapodoek eta armiarma batzuek.
  • Birika-arnasketa: araknoide askok.
  • Zakatz-arnasketa: krustazeo eta intsektu-larba askok.
• Ekinodermatuen arnasketa: Larruazal-arnasketa dute.

Ornodunen Arnasketa

• Arrainen arnasketa: Zakatz-arnasketarik konplexuenak dituzte. Arrain hezurdun batzuek larruazal-arnasketa ere badute.
• Anfibioen arnasketa: Uretako larbek

Izaki Bizidunen Sailkapena eta Dibertsitatea

1. Dibertsitatea: Bost Erreinuak

Lurrean bost erreinu nagusi daude:

• Monera erreinua
• Protoktista erreinua
• Fungi edo onddoen erreinua
• Landareen erreinua
• Animalien erreinua

2. Sailkapen Hierarkikoa

Izaki bizidunen sailkapen hierarkikoa honako hau da, maila txikienetik handienera:

Espeziea < Generoa < Familia < Ordena < Klasea < Filuma < Erreinua

3. ADN eta RNA: Egitura eta Funtzioak

Azido nukleikoak dira, informazio genetikoa gordetzen eta transmititzen dutenak. Beren base nitrogenatuak hauek dira: Zitosina (C), Adenina (A), Guanina (G), Timina (T) eta Uraziloa (U).

Berdintasunak

• Biak monosakarido batez, base nitrogenatu batez eta azido fosforiko batez osatuta daude.
• Bioelementu berberak dituzte:

Nerbio Sistema Zentrala

1.1. Babesa

Entzefaloa eta bizkarrezur-muina hezur-kaxa batez babesturik daude. Hezurduraren barnean, meninge izeneko hiru mintz daude: duramaterra, araknoidea eta piamaterra. Likido zefalorrakideoa geruza horien artean dago. Barrunbeen barnean sortzen da likido hori.

Burmuinaren erdialdean alboko bentrikuluak daude, mesentzefaloan III. bentrikulua, protuberantzian IV. bentrikulua eta bizkar-muinean ependimoa. Barrunbeak zulo batzuen bidez komunikatuta daude: alboko bentrikuluen eta III. bentrikuluaren artean Monroren zuloa, III. eta IV. bentrikuluen artean Sylvioren akueduktua.

Bentrikulu hauetan plexu koroideoak daude, eta horiek likido zefalorrakideoaren sintesia egiten dute. Likidoa eratu ondoren, bentrikulu eta ependimoan...

Bigarren multzoa

1. Zer da ziklo zelularra?

   Zelula bati gertatzen zaizkion prozesu eta aldaketen multzo ordenatua da, beste zelula ama bat zatituz sortzen denetik, harik eta zatitzen den arte, bi zelula ume sortzeko.

2. Azaldu ziklo zelularraren faseak eta azpifaseak eskematikoki.

   Interfasea (fase luzeena): ziklo zelularreko fase luzeena eta aldakorrena da, non zelula hazten den eta bere jarduera gehienak burutzen dituen (DNA erreplikatzea eta proteinak sortzea).

   • G1 fasea: zelula hazten da, ATP metatzen du, proteinak sintetizatzen ditu, organuluak bikoizten ditu eta espezializatzen da. Zelula batzuk G0 fasean gelditzen dira.
   • S fasea: DNA erreplikatzen da, histonak eta proteinak transkribatzen dira, eta zentrioloak bikoizten dira (animalia-zeluletan).
   • G2

Giroaren Erasoak

Gizakiak aurre egin behar dien elementuak dira:

Faktore Fisikoak

• Energia asko duten erradiazioak.
• Zarata.

Faktore Kimikoak

1. Airearen kutsadura:

   Industriek, errekuntzek eta abarrek sortzen dutena, gai asko airera askatuz. Adibidez: CO₂, sufre eta nitrogeno oxidoak, partikula solidoak.

2. Uraren kutsadura:

   Etxe eta industriek askatutako gai organiko, inorganiko eta mikroorganismoak.

3. Elikagaien kutsadura:

   Elikagaietan agertzen diren gaiak: gehigarriak, hormonak, etab.

Faktore Biologikoak

Mikroorganismo patogenoak.

Gaixotasun Infekziosoak

Mikroorganismoek (bakterioak, birusak, protozooak, onddoak) eragindako gaixotasunak infekziosoak dira.

Mikroorganismo mota asko daude:

• Onak: Beraiek sortutako produktuak erabiltzen ditugu. Adibidez, legamiak (onddoak)

Zelula Organulu nagusiak eta haien Funtzioak

Erretikulu Endoplasmatiko Pikortsua (EEP)

• Proteinen sintesia:
  • Jariatze proteinak (zelula kanpoaldera doazenak).
  • Beste organuluentzako proteinak.
  • Mintzeko proteinak (EEko mintzean gelditzen direnak).
  • Mintz plasmatikoko proteinak.
  • Mintzez mugatutako beste edozein organuluko mintzak.
• Proteinen glukosilazioa: Proteinak glukoproteinak bihurtzeko.

Erretikulu Endoplasmatiko Leuna (EEL)

• Lipidoen sintesia:
  • Mintzeko fosfolipidoak.
  • Mintzeko kolesterola.
  • Gantz-azidoen luzapenean eta asegabetzean parte hartu.
• Detoxifikazioa: Mintzean dauden entzima detoxifikatzaileei esker.
• Proteina eta lipido fabrikatu berriak garraiatzeko besikulak ekoiztu, Golgi aparaturantz bidaltzeko.
• Hepatozitoetan glukogenoa glukosa bihurtu.

Golgi Aparatua

• Jariatze

1. Zelula: Oinarrizko Osagaiak eta Funtzioak

Zelula izaki bizidunen oinarrizko unitatea da. Zelulak funtsezko osagai hauek ditu:

• Mintz Zelularra: Zelula inguratzen duen egitura oso aktiboa da. Zelularen osagaiak sistematik irtetea eta galtzea eragozten du, hau da, zelulak zelula izateari uztea. Horrez gain, zelularen barnealdearen eta kanpoaldearen arteko substantzia mugimendua erregulatzen du.
• Zitoplasma: Barneko ingurune jariakorra da, kimikoki aktiboa. Entzimek katalizatutako erreakzio metabolikoen bidez, energia handiko elikagaiak erabiltzen ditu, funtzio hauek betetzeko:
  • Zelularen osagaiak sortzea eta berritzea.
  • Kanpoko eta barneko aldaketei erantzutea.
• Material Genetikoa (Azido Nukleikoa): Bikoizteko eta zelularen hazkuntza kontrolatzeko ahalmena

Arnasketak bi esanahi ditu: gas trukea eta arnasketa zelularra. Gas trukea albeoloetan eta zeluletan gertatzen den prozesua da, non O₂ hartu eta CO₂ botatzen den. Arnasketa zelularra, berriz, zelulen mitokondrietan gertatzen den prozesua da, energia lortzean datzana, eta digestioan lortutako mantenugaiak erabiltzen dira.

Gas Trukea

Gas trukea difusioaren bidez gertatzen da. Difusioa gasak trukatzeko prozesu fisikoa da, ez du energia gasturik, eta gasak gutxien dagoen tokitik gehien dagoen tokira mugitzen dira, oreka lortu arte. Hau presio partzialari esker gertatzen da. Albeoloetan O₂ sartu eta CO₂ kanporatzen da; zeluletan, berriz, CO₂ kanporatu eta O₂ barneratzen da.

Prozesu hau egiteko, baldintza batzuk behar dira:

• Ingurune fisikoa: Airea gordetzeko