XIX. mendeko olerkaritza: Mugimenduak eta egileak

Edgar Allan Poe

Olerki narratiboak, lanen sormenaren azterketa; beldurra erabiltzen zuen, beldur gotikoa batez ere.

• “Timur Lang” → Pertsonaia erromantikoa.
• “Belea” → Heriotzaren eta zoritxarraren sinboloa; musikaltasuna, errima bertso-erdian ere bai.
• “Ulalume” → Maitearen mamua hilobiraino.
• “Annabel Lee”

Parnasianismoa

Leconte de Lisle

• “Arteagatiko artea” → Arteak ez du ezer behar justifikatzeko.
• “Antzinako poemak” → Antzinatasun grekoa eta indiarra.
• “Poema barbaroak” → “Kondorraren ametsa”.

Théophile Gautier

• “Bolizko dorrea” → Bolia = letaginek daukaten materia (marfila).
• “Esmalteak eta kameuak” → Kameuak = eraztunak gordetzeko kutxatilatxoa...
• “Arteagatiko artea” → Poesia formalista, materialista eta sentsualista; 18/37 poema labur, zehaztasuna, xehetasunak, sinestesia, beltxargaren sinboloa (purutasuna, antzutasuna) → Beltxarga = zisnea.

Baudelaire

Charles Baudelaire

Hiriko biztanleak ez du sustrairik ez iraganik; poeta da errealitatearen eta ikusezinaren arteko loturak ikusteko gai den bakarra. Irudimena ez da bat-batekoa; poesia hutsaren abiapuntua da.

• “Gaizkiaren loreak” → Inspirazioaren aurka, olerki laburrak baina bildumen aurka: hasieratik liburu bakar bat. Lehen zatian, “Spleen” deitutakoan, angustia bitala ageri da (edertasunak, arteak, erotismoak... ez dute sendatuko). Bigarrenean, “Ni” horri Pariseko jendetzan murgiltzeak huts egiten dio; ardoek eta drogek ere porrot egiten dute; lizunkeria, sexua eta gaiztakeria, matxinada eta errebeldeen aldarrikapena beste ihesbide posible bat dira.
• “Parisko spleena” → Paris hiri handia da nagusi.
• “Prosazko poemak”

Sinbolistak

Stéphane Mallarmé

Bizitza aldetik ez da “poeta madarikatua”; forma zaindua, perfekzionismoa, sintaxi eta idazkera arrunta alboratuz, hiperbatona. Musikaltasuna, hitzen inpresionismoa; kontzeptuak ezin dira itzuli.

• “Hérodiade” → Antzerki-zatiketa, Saloméren mitoa (Herodesen alabaordea), antzutasunaz; poema dramatiko luzea eta hermetikoa. Egilearentzat amaitu gabea.
• “Fauno baten siesta” → Antzerki-zatiketa, bizitasuna eta sentsualitatea. Esnatutako faunoaren eta ninfen arteko elkarrizketa.
• “Dado-jokaldi batek ez du sekula zoria ezereztuko” → Azken lana, esperimentalena, sintaxia eta grafismoa hautsiz.

Paul Verlaine

Musikaltasuna, erregistro linguistikoen erabilera, eguneroko esapideak, itxurazko sinpletasuna eta xalotasuna, gerora topikoak izango diren sinboloak. Intelektualtasunari uko, edukietan bikoiztua.

• “Poema saturnianoak” → Parnasianismoa.
• “Hitzik gabeko erromantzak” → Poesia egitea hitzik gabe.

Arthur Rimbaud

Sinestesikoa zen, lau edo bost urteko lan poetikoa izan zuen; olerkariak besteek ezin dutena ikus dezake, eta bidea zentzumenak desorekatzea da. Helburua bizitza aldatzea da. Anbiguotasuna = ulertzeko zaila.

• “(Itsas) ontzi hordia”
• “Denboraldi bat infernuan” → Prosazko olerki luzeak, satira eta gizarteari egindako ukoa, poesia berrien porrota. 2. kapituluan, haluzinazioa; 3. kapituluan, sentsibilitatearen zorroztasuna.
• “Argiztapenak” → Ez da egilearen titulua; prosazko olerkiak dira, hizkuntza askatua, automatismoa, ia surrealista, ikusmena eta entzumena nahastuz; 54 olerki.

Maurice Maeterlinck

Hasieran Mallarméren ildotik, bertso erritmikoak, errepikapena.

• “Hiru neskatoak”

Dekadentismoa

Isidore Ducasse (“Lautréamonteko kondea”)

• “Maldororren kantuak” → Dekadentismoa, prosaz, Rimbauden ildotik; indarkeria, ankerkeria, ametsen mundua; surrealismoaren aitzindaria.

Édouard-Joachim Corbière (Tristan Corbière)

• “Maitasun horiak” → Sinestesia; maitasuna eta itsasoa; bere lan bakarra eta dekadentismoa.

Jules Laforgue

• “Kexuak” → Manierismoa, neurrigabekeria, hitz asmatuak, leloak... (Manierismoa = norberaren irudi pertsonala erakustea).

Modernismoa

Rubén Darío

Prosalaria ere bai.

• “Urdina” → Sentsualitatea, melankolia, maitasun-desira, denboraren igarotzea, natura, musikaltasuna; Modernismoaren abiapuntua.
• “Prosa profanoak”
• “Itxaropen eta bizi-kantak” → Modernismoaren aldaketaren hasiera dakar, estetizismoa.

José Martí

Modernismoaren aitzindaria.

• “Bertso soilak”
• “Bertso libreak”

Leopoldo Lugones

• “Urrezko mendiak” → Sinbolismoa.
• “Lorategiko ilunabarrak” → Modernista.

Modernismotik aparte

Antero de Quental

Atsekabe metafisikoa, heriotza irtenbide bakartzat.

• “Soneto guztiak”

Ipar Amerikako olerkigintza

Walt Whitman

Transizio-olerkaria: batzuentzat transzendentalista, beste batzuentzat errealista. Berritzaileen artean ere sartzen dute.

• “Belar hostoak” → Nazio berri baten epopeia bitalista eta optimista, 1. pertsonan kontatua. Protagonista kolektiboa, herri iparramerikarra, poetarengan batzen eta gauzatzen dena. Denak dira protagonistak. Bertso librea eta hizkera herrikoia.

Emily Dickinson

“Ni”-a guztiz presente dago, baina oso pertsonala eta intimoa da; maitasuna eta bakardadea ziren gaiak, izadiarekin batera; olerki labur eta kondentsatuak.

• “Bertso bilduma”