Historia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Frantziako Iraultzaren Hasiera (1787-1791)

1791ko Konstituzioa

1791ko Konstituzioa aldarrikatu zen, Frantziako lehen konstituzioa, eta haren bidez ezarri ziren:

• Subiranotasun nazionala eta herritarren funtsezko eskubideak aitortu ziren.
• Monarkia parlamentarioa ezarri zen.
• Botere banaketa ezarri zen:
  • Botere legegilea Asanbladaren esku jarri zen.
  • Botere betearazlea, erregearen esku, legeei betoa jartzeko eskubidearekin.
  • Botere judiziala, auzitegi independenteen esku.
• Errolda-sufragioa ezarri zen Asanblea aukeratzeko bide gisa: 25 urtetik gora eta errenta jakin bat zuten gizonezkoek soilik zuten bozkatzeko eskubidea.

Iraultzaren Aurrekariak

1787an

• Ogasunaren (Haziendaren) krisia geldiarazteko, Ogasun ministroek klase pribilegiatuek (Noblezia eta Kleroa) zergak

Diktaduraren hasierako urteetan, Frankistak ez ziren herritarrek eskubide eta ideia zapalketa gogorra pairatu zuten. Erregimenak II. Errepublikak sortutako erakundeak deuseztatzeaz gain, euskal kultura baztertu edota debekatu zuten; Eusko Jaurlaritza erbestean zegoen. Gerraosteko urteak gogor samarrak izan ziren, aipatutako errepresioarekin batera, herritar gehienek eskasia sufritu baitzuten.

II. Mundu-gerran frankismoa ezabatzeko kanpo-laguntza posible zelakoan

Aliatuekin – gerra hura irabaziko zutenekin- harreman onak edukitzen saiatu ziren. Gerra hotzaren garaian frankismoak lortutako onarpen internazionalak euskal oposizioaren itxaropena zapuztu zuen.

Aldaketa ekonomikoak

Ekonomian aldaketa asko gertatu ziren. Autarkiaren urteak -1950eko...

Gizarte Estamentala eta Taldeak

Antzinako Erregimena XVIII. mendean Europan indarrean zegoen sistema politiko, sozial eta ekonomikoa zen.

Gizartea hiru estamentutan banatzen zen. Gizarte eredu horren oinarrizko ezaugarriak hauek ziren:

• Pribilegioak: Gizarteko bi estamentu pribilegiatuak noblezia eta kleroa ziren. Abantaila handiak zituzten.

Noblezia

• Goi noblezia: Ondasun handiak zituen, jaurgo-eskubideengatik dirua jasotzen zuen eta armadan goi karguak lortzen zituen.
• Behe noblezia: Burgesia aberatsarekin ahaidetzen ahalegintzen zen.

Kleroa

• Goi kleroa: Familia nobleen semerik gazteenak izan ohi ziren.
• Behe kleroa: Herri xehekoak izaten ziren.

Herri Xehea

• Bi talde zeuden: nekazariak eta burgesak.
• Inmobilismoa: Estamentu batean jaiotzen baziren, ezin zen

Antzinako Erregimenaren krisia (1808-1814)

Antzinako erregimenaz

Zer da?

• Frantziar eta industria iraultzaren aurreko egoera.
• Espainian, independentzia gudarartekoa.
• Desberdintasuna da nagusi.

Gizarte estamentala

Gizartea estamentuetan banatuta dago, bakoitzaren jaiotzaren eta jatorriaren arabera, eta horrek desberdintasunak sortzen ditu:

• Pribilegiatuak: nobleak (kargu publikoetarako aukerak; ez dute betebeharrik edo kargurik).
• Ez pribilegiatuak:
  • Burgesia: botere ekonomikoa du; ez du gehienetan botere politikorik.
  • Nekazariak: ez dute botere ekonomikorik ezta politikorik.

Politika

• Erregetza / monarkia absolutista → Erregeak du botere guztia: legegilea, judiziala eta betearazlea.
• Botere banaketarik ez. Jainkoarengandik jasotako boterea. Sufragiorik ez.
• Toki

Amerikako Independentziaren Jatorria eta Gatazka

XVIII. mendean, Britainia Handiak koloniak zituen Ipar Amerikako ekialdean (Ingalaterra Berria): Hamahiru Koloniak. Koloniek ekonomia-sistema propioa zuten, eta metropolia oztopo bihurtzen hasi zen. Metropoliak lehengaiak hartzeko interesa zuen, baina ez industria garatzeko. Gainera, Britainia Handiak zenbait produktutan monopolioa ezarri zuen, Hamahiru Kolonien merkataritza oztopatuz.

Bestalde, Koloniek Itun Koloniala zuten, eta horrek autonomia handia ematen zien. Batzar batzuk zeuden zergak bil zitzaketenak, baina ia inoiz ez zituzten biltzen. Kolonoen iritziz, ez zuten zergarik ordaindu behar, Ingalaterrako Parlamentuan diputaturik aukeratzeko eskubiderik ez zutelako. Horregatik sortu zen zerga-...

Afrikaren banaketa

Gatazkak saihesteko, Bismarckek deituta, Berlineko Konferentzian (1884-1885) bildu ziren, eta bertan Afrikaren banaketa erabaki zuten. Konferentziak ezarritakoaren arabera, kostaldeko zati bat izateak barrualdea ere okupatzeko eskubidea ematen zuen. Ituna sinatu eta hurrengo urteetan, azkartu egin zen kontinentearen okupazioa.

Asian eta Ozeanian hedatzea

Asian ondo antolatutako estatuak zeuden. Hori dela eta, ohikoagoak izan ziren kontzesioen sistema eta eragin-eremuen banaketa. Hala ere, lurralde batzuk Erresuma Batuaren, Frantziaren eta Herbehereen esku geratu ziren. Beste potentzia batzuk ere hedatze kolonialean murgildu ziren. Errusiak Siberia gehitu eta Indiarantz eta Txinaratz hedatu zen; Estatu Batuek Espainia Filipinetatik...

1. Bergarako Ituna (1839)

Testua: Bergarako Ituna

Testuaren sailkapena

Testu hau testuinguru historiko jakin batean kokatzen da: I. Karlistaldiaren amaieran eta iraultza liberalaren garaipenaren ondorengo garaian. Bergarako Itunaz ari gara.

Testuaren azterketa

Testu honetan, 1839an Esparterok eta Marotok sinatutako Bergarako Besarkadaren akordio multzoko hiru artikulu agertzen dira:

• Foruen mantenua: Esparterok Gorteen aurrean foruak mantentzea gomendatuko du, betiere 1837ko Konstituzioa eta Isabel II.aren agintea onartzen badira.
• Armaden integrazioa: Karlisten armadak liberalen armadan sartzeko aukera onartzen da.
• Nafarroa eta Araba: Ituna sinatu ez zuten Nafarroako eta Arabako tropei baldintza hauekin bat egiteko ateak irekita uzten zaizkie.

Iruzkina

Itun...

Foru Sistema Estatu Liberaletan Txertatzea eta Foruzaletasuna

Foruak herri bateko usadio eta ohitura zaharrak bildu eta arau multzo bihurtzen ziren, lurraldearen sistema politiko-administratiboa osatuz. Hegoaldeko euskal lurraldeak Gaztelako Koroara batzean, Gaztelako erregeak euskal foruak eta instituzioak errespetatzeko zin egiten zuen.

Euskal Foruen bidez sortutako instituzio nagusiak Batzar Nagusiak (parlamentua) eta Foru Aldundiak ziren. Foruek Euskal Herriari hainbat berezitasun eta pribilegio ematen zizkioten, besteak beste: sistema fiskal propioa, soldadutza lurralde barruan egitea eta barne-aduanak. Gainera, errege-xedapenak foruekin kontraesanean ez egoteko mekanismoak, hala nola Sobrekarta eta Foru-pasea, erabiltzen ziren.

XVI-XVII....

1. Biztanleria, Nekazaritza-Ekonomia eta Jaurerrien Erregimena

1.1 Trantsizio Demografikoa

Antzinako Erregimenean, jaiotza-tasa altua eta heriotza-tasa altua zen. Biztanleria ez zen nabarmen gora egiten.

Aro Modernoan, Europako biztanleriaren bilakaerak hiru fase izan zituen. XVI. mendean, hazkunde moderatua izan zen. XVII. mendean, krisia gertatu zen izurriteen eta gosetearen ondorioz. XVIII. mendean, biztanleria hazi zen, bi arrazoi zirela medio: jaiotza-tasa altua eta hilkortasunaren jaitsiera.

XVIII. mendearen bigarren erdian, Europako erregimen demografikoa aldatu zen: jende gehiago zegoenez, elikagaien eta arroparen eskaera handitu zen.

2. Pribilegioen Gizartea

Antzinako Erregimeneko Europako gizartea aristokratikoa zen, estamentuen balioak...

Sozialismoa

Helburua

Jabego pribatua suntsitzea, hau burgesiaren eta langileriaren arteko bereizketaren erruduna baitzen.

Nola lortu

• Proletalgoaren diktaduraren bidez.
• Proletarioek ekoizpen-baliabideak bereganatuko dituzte.

Sortutakoa

• Jabetza kolektiboa ezarri.
• Klaserik gabeko gizartea.

Anarkismoa

Helburua

Ahalik eta banakoen askatasunik handiena lortzea. Horretarako, askatasuna mugatzen zuen guztia ezabatu behar zen: estatua, jabetza pribatua eta erlijio-sinesmenak.

Nola lortu

• Parte-hartze politikoari uko egiten diote; alderdi politikoen aurka daude.
• Iraultza bortitzaren aldekoak dira.

Sortutakoa

• Estatua ezeztatu.
• Ekoizpenerako eta kontsumorako berdintasunezko erkidegoak ezarriko ziren.

Industria Iraultzaren Ondorioak (O.E.)

1. Garraioen Iraultza

Lurrun-makina...