Gizarte zientziak ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

HAMABI

• Zakur eder askoa: galanta
• Otzur: zatitxo
• Sigi-saga: zeharka-meharka
• Gorotza: kaka
• Gehiago hurbildu eta ahur janari eskaini diot: eskukada janari
• Usnatu: somatu
• Urruma: kurruka
• Miazkatu: milikatu
• Gaurdanik: gaurtik aurrera
• Kriseilu: oliozko argia
• Zirats eskondu berritan: nahiko ezkondu berritan
• Belus urdin finezko bere soineko ederra: zeta finez egindako soineko
• Harrabotsa: zalaparta txikia

HAMAHIRU

• Otu: bururatu
• Ihardetsi: erantzun
• Uskia!: arranopola!
• Galanki harrotuko nizkioke hautsak!: gauzak esan
• Astazakil: astapotroa
• Alu-kume hori!: tontolapikoa
• Txirri-txirri: kilkerra
• Ateri: aterpe
• Elur-maluta: elur-zatitxoak
• Tarrapataka: arrastaka
• Zur eta lur: harrituta
• Trostan: lauhazka
• Orea: masa
• Dolumina: norbaiti bere doluan adierazten zaion atsekabea
• Zalgurdi: kotxea

HAMALAU

• Pinkarda:

Hezkuntzaren Funtzio Sozialak

Gizarteak eragin handia du hezkuntza sisteman, eta hezkuntzak gizartean. Gizarte guztiek hezkuntza sistema erabiltzen dute behar duten pertsona mota egiteko edo fabrikatzeko. Hezkuntza fenomeno sozial bat da, gertakari kolektiboa eta instituzio bat. Hezkuntzak botere-inposizioz jardun dezake, eta hezkuntza sistema gizartearen beharrak betetzen ditu.

Instituzio Sozializatzailea

Eskola da instituzio sozializatzaile nagusiena. Bere helburua belaunaldi gazteak gizarteratzea da, hau da, gizartean bizitzeko beharrezkoa dena erakustea. Horien artean, ohiturak, arauak, balioak eta gaitasun intelektualak daude.

Curriculum Formala eta Ezkutua

Curriculum formala maila idatzian agertzen dena da (edukiak, ebaluazio irizpideak, programa)...

\n

Euskarazko hiztegia: hitzak eta definizioak

\n

Laburpena

\n

Jarraian emandako hitzak eta definizioak zerrendatu dira. Hitz bakoitza lodiz agertzen da, eta definizioa ohiko testuarekin. Edukia zuzenketa ortografiko eta gramatikalekin aurkezten da, originala mantenduz.

\n\n

Hitzak eta definizioak

\n

• \n
• aginpide: agintzeko boterea\n
• aidanez: dirudienez\n
• aise: erraz\n
• akituta: oso nekatuta\n
• aldaba: ateetako burdinazko pieza, etxeetan deitzeko jartzen dena\n
• aldarte: umorea\n
• amarru: maltzurkeria\n
• andana: taldea\n
• ardaila: eztabaida\n
• arian-arian: pixkanaka-pixkanaka\n
• arrenkura: kexa\n
• ase: gosea berdindu arte jan\n
• aztarren: aztarna\n
• burduntxali: janaria banatzeko erabiltzen den koilara\n
• burko: ohean buru jartzeko ipin­tzen den zaku modukoa\n
• deliberatu: erabaki\

Eraldatzen ditu eta horien barruan daude harreman ondasunak, jakinik ezin direla merkantilizatu ezta administratu ere, baizik eta subjektuen artean eraikitzen diren harreman propioen arabera daudela. Sektore ez diru irabazleak eremu horretan kokatzeko gaitasuna eduki behar du, elkartasunaren bitartez.

2.1. Definizioaren arazoa

Hirugarren sektorea osatzen duten erakunde ez diru irabazleak bost ezaugarriren bidez zehaztu daitezke:

• Formalizatuak dira, hau da, maila bateraino instituzionalizatuak daude.
• Pribatuak dira, hau da, instituzionalki Estatuarengandik banatuak daude. Erakunde ez diru irabazleak ez badira gobernuaren tresneriak, horrek ez du esan nahi ezin dutela laguntzarik jaso. Gakoa da erakunde ez diru irabazleak, beraien oinarrizko egituran,

Unibertsoaren jatorria: teoriak

Unibertsoaren jatorriari buruzko teoriak asko dira. Zientifikoak, Big Bang teoria, eta ez-zientifikoak, besteak beste, Bibliaren, beste erlijioen eta kulturen araberako sorrera-kontakizunak.

Big Bang teoria

Big Bang da unibertsoaren sorreraren teoria zabalena. Teoria honen arabera, unibertsoko materia guztia gune bakar batean bildua zegoen eta duela 13.800 milioi urte inguru eztanda egin zuen. Materia hori unibertsoan zehar zabaldu eta sakabanatu zen. Geroago, materia horretatik galaxiak, izarrak eta planeta-sistemak sortu ziren.

Unibertsoa hedatzen eta hozten joan da. Hoztu ahala, fase-trantsizio kosmologikoak gertatu dira, dentsitate altuko unibertso beroatik, pixkanaka-pixkanaka, gaur egun ikusten dugun unibertsora...

Euskarazko Terminoen Azterketa

Hona hemen euskarazko hainbat termino eta haien definizioak:

• Abaildu: nekatu
• Abaro: babesleku
• abil-uste: abila
• afut1: tantakeriak!
• ahalenetan: alajaina
• aharrausika: aho-zabalka
• Ahurren: eskubarne
• Aiduru: zain
• Aiene: intziri
• aiheru: keinu
• aihuma: aisene
• aihumaka: aineka
• aldaberetara: aldakorra
• aldaera: aldaki
• alderraia: norabide gabekoei
• alkazi: zuhaitza
• amoltsuok: adeitsu
• antzua: elkor
• apika: agian
• Arrakeroak: tranpati
• arranbilaka: trumilka
• arranpak: karranpa
• astalkatu: matazatu
• asunak: osin
• atezu: teinkatasunez
• ausikiaren: hozkada
• autu: solasaldia
• azkon: gezi
• balan: sorta
• baldarragoari: dorpe
• bareak: lasai
• barribidean: auzoa
• Barrunbeez: errai
• Beilariak: zaintzaile
• Berariaz: apropoz
• Bet-betan: bat-batean
• betizua: zaputz
• betokerrarena: begi-oker
• bidasa:

Zientziaren Sorrera eta Bilakaera

Izarren eta Eguzkiaren mugimenduek galdera asko sortu zizkieten hasierako zibilizazioei. Gizakiak sinetsi zuenean fenomeno naturalak sistema ordenatu eta koherente batean integra zitezkeela, orduan sortu zen zientzia.

K.a. VI. mendean, Grezian, errealitatearen inguruko jarrera kritiko eta jakin-minezko beretik sortu ziren zientzia eta filosofia, hasiera batean bereizezinak.

Geroago metodoak erabiltzen hasi ziren; Iraultza Zientifikoaren garaia iritsi zen XVI. eta XVII. mendeetan, Kepler, Koperniko, Galileo eta Newtonen eskutik.

Zientziaren Ezaugarri Nagusiak

• Esperimentazioa (Behaketa): Metodo zientifikoari, behaketari eta esperimentazioari esker, fenomenoa isolatu eta aldagai erabakigarriak bakarrik azter daitezke.

Mineralen sailkapena

• Metalezko mineralak: urrea, zilarra, kobrea, burdina.
• Ez-metalak: kareharria, marmola, igeltsua — askok eraikuntzetan erabiltzen dira.
• Energetikoak: ikatza, petrolioa, gasak — energia sortzeko balio dute.

LPEE eta petrolioa

HISTORIA: LPEE: Lurralde Petrolio Esportatzaileen Erakundea da.

PETROLIO: ekoizle nagusiak: LPEEko herrialdeak, AEBak, Txina, Mexiko, Kanada...

LPEEko herrialdeen artean, adibidez Mexiko, Errusia, etab. ere badaude.

Lau dragoiak

Hong Kong, Singapur, Hego Korea eta Taiwan.

Multinazionala

Munduan zehar filial edo egoitza ugari dituen enpresa.

Kapitala

Enpresan inbertitzen den dirua.

Inportazioa

Esportazioa

Parke teknologikoa

Kontsumitzaile nagusiak: AEB, Japonia, Kanada, Brasil, Frantzia, Errusia, ... dira.

Energia

Narrazioaren Pertsonaiak eta Ezaugarritzea

Pertsonaia Motak eta Eginkizunak

Pertsonaia nagusia: Narrazioaren erdigunea da, borobila, eta narrazio osoa aurrera eramaten laguntzen duena.

Antagonista: Pertsonaia nagusiaren aurkaria da.

Bigarren mailako pertsonaia: Garapenik ez duen pertsonaia da, laua eta sarritan arketipoa dena.

Konpartsa: Unean-unean azaltzen diren pertsonaiek hartzen duten izena.

Ezaugarritze Teknikak

Zer da ezaugarritzea? Pertsonaiei beren ezaugarri fisiko eta psikologikoak ematea da.

• Ezaugarritze zuzena: Pertsonaien xehetasunak kontalariak, beste pertsona batek edo pertsonaiak berak ematen dituenean.
• Zeharkako ezaugarritzea: Pertsonaiaren xehetasunak bere erreakzioen bitartez, hitz egiteko moduagatik edo bere ekintzengatik ematen

1. Lurraren mugimenduak eta ondorioak

• 1. Nola dago lurraren ardatza, bertikala ala inklinatua? Zer ondorio ditu horrek? Esplika ezazu grafiko baten bidez.
• 4. Zeintzuk dira errotazioaren ondorioak?
• 5. Esplika ezazu solstizioa (negukoa, udakoa) edo ekinozioa. Grafikoa egin.
• 6. Zein da urtaroen alderantzizketaren zergatia?
• 8. Translazio mugimendua: adierazi grafiko batean eguzkia, lurra lau jarrera nagusietan, ardatza, ekuadorea, tropikoak eta poloak. Marraztu eguzkiaren izpiak eta argiztapen zirkulua.
• 9. Translazio mugimenduaren azalpena: zer gertatzen da Lur planetan abenduaren 21ean?

2. Koordenatu geografikoak eta orientazioa

• 10. Zeintzuk dira koordenatu geografikoak? Defini itzazu.
• 13. Zein norabidetan mugitzen dira eguzkiak eragindako itzalak? Grafikoa