Unibertsoaren Jatorria: Teoriak, Planeta eta Izarrak
Unibertsoaren jatorria: teoriak
Unibertsoaren jatorriari buruzko teoriak asko dira. Zientifikoak, Big Bang teoria, eta ez-zientifikoak, besteak beste, Bibliaren, beste erlijioen eta kulturen araberako sorrera-kontakizunak.
Big Bang teoria
Big Bang da unibertsoaren sorreraren teoria zabalena. Teoria honen arabera, unibertsoko materia guztia gune bakar batean bildua zegoen eta duela 13.800 milioi urte inguru eztanda egin zuen. Materia hori unibertsoan zehar zabaldu eta sakabanatu zen. Geroago, materia horretatik galaxiak, izarrak eta planeta-sistemak sortu ziren.
Unibertsoa hedatzen eta hozten joan da. Hoztu ahala, fase-trantsizio kosmologikoak gertatu dira, dentsitate altuko unibertso beroatik, pixkanaka-pixkanaka, gaur egun ikusten dugun unibertsora iritsi arte.
Gure planeta
Gure planeta duela 4.600 milioi urte sortu zen, hainbat protoplanetaren talken ondorioz. Duela 4.000 milioi urte, material metalikoak kondentsatu ziren, nukleoa sortu zen eta tamaina handitu zen.
Kreazionismoa
Kreazionismoak lurra eta bertako izaki bizidun guztiak jainko baten eskutik sortu zirela dio. Gizakiak, historian zehar, galdera hau egin dio bere buruari, eta erantzun askotarikoak eman dira: mistikoak, magikoak edo erlijio-kutsukoak. Horren lekuko da Genesiko kontakizuna.
Ussher artzapezpikuak (1581-1656), genealogia-ikerketa baten ondoren, Kreazioa zehatz-mehatz noiz izan zen kalkulatu zuen: K.a. 4004. urteko urriaren 23a aurreko gauean. Haren kalkuluen arabera, Lurra eta bertan bizi diren izaki guztiek 6.000 urte inguruko adina dute. Gaur egun, eliza eta jatorri ebanjelikoko zenbait eskola, Ameriketako Estatu Batuetan batez ere, irakasten dute hori lurraren eta bizidunen adinari buruzko iritzi gisa.
Gaur egun, geologian, paleontologian eta beste diziplina batzuetan oinarritutako datuek erakusten dute lurraren adina 4.500-5.000 milioi urtekoa dela, eta lehen izaki bizidunak duela 3.700 milioi urte sortu zirela.
Izarrak eta zulo beltzak
Izarrak
Izarra plasma-zko gorputz esferiko handi eta trinkoa da. Hidrogenoa eta helioa, iragazkorrak diren gas guztiak izarren erdiguneetan sortzen dira. Izar-talde batzuek galaxiak sortzen dituzte, eta unibertsoko argi-iturri nagusiak dira. Lurretik hurbilen dagoen izarra Eguzkia da, eta Lurraren energia-iturri nagusia da.
Izarren sorrera
Izarrak eta planetak espazioan dauden lainoetan sortzen dira. Izar bat sortzen hasten denean, gasak izar berriaren nukleoan kolapsatzen hasten dira eta tenperatura igotzen da. Berotasuna kanporantz irradiatzen bada, gas gehiago gehitu daiteke nukleoan eta izarra sortu.
Zulo beltza
Zulo beltza dentsitate izugarri handia duen objektu astronomikoa da. Grabitate-indarra oso handia da, eta ihes-abiadura argiaren abiadura baino handiagoa da. Beraz, ezer ere ezin da bere grabitate-indarretik ihes egin, ezta argiak ere; horregatik datorkio izena. Zulo beltzek ez dute kanporantz materiarik ez energiarik isurtzen.
Eguzki sistemaren sorrera
Lurraren sorrera Eguzki sistemaren sorrerarekin lotuta dago. Eguzki sistemaren sorrera duela 5.000 milioi urte inguru kokatzen da, nebulosako materialak bildu eta elkarrekintzan hasi zirenean, seguruenik inguruko izar baten leherketak sortutako talka-uhinaren ondorioz.
Eguzki sistemak zortzi planeta ditu: Merkurio, Artizarra, Lurra, Marte, Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno. 1930ean aurkitu zenetik 2006. urtera arte, Plutoi Eguzki sistemako bederatzigarren planeta zela uste zen. 2006an, Nazioarteko Astronomia Elkarteak, Eguzki sistemako objektuak sailkatzeko planeta nano izeneko kategoria berria sartu zuen, eta Plutoi kategoria horretan sartu zen. Beraz, gaur egun zortzi dira Eguzki sistemako planetak.