Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Tenperatura

Tenperatura: Altitudearekin jaisten da: altuera handitzen denean presioa jaisten da, dentsitatea jaisten da eta, ondorioz, tenperatura ere jaitsi egiten da. Tenperatura-inbertsioa: gau hotz eta izartsuetan lurrazaletik igorritako beroa alde egiten du eta beheko aire-masa hozten da; goiagoa epelago geratzen da eta airea ezin da igo. Eguzkiaren berotzean, geruza berriro hausten da.

Atmosferaren dinamika orokorra

Atmosferaren dinamika orokorra: Lurra biraka ari da, eta errotazio-mugimendu horrek Coriolis efektua sortzen du. Ondorioz, haizeak desbideratu egiten dira: eskubirauntz Ipar Hemisferioan eta ezkerrerantz Hego Hemisferioan. Hemisferio bakoitzean hiru zirkulazio-zelula nagusi sortzen dira.

1) Hadley-zelula

Hadley-zelula: 0º eta...

Euskal Autonomia Erkidegoko Erliebe Unitate Nagusiak

Euskal Autonomia Erkidegoko erliebea bi unitate nagusik osatzen dute: Euskal Mendiak eta Ebroren Sakonunea.

1. Euskal Mendiak

Pirinioak eta Kantabriar mendikatearen ekialdeko sektorearen artean kokaturik daude. Altuera moderatukoak dira. Gainera, aro sekundario eta tertziarioko formazio sedimentarioz osatuak daude, Orogenesi Alpetarraren ondorioz altxatu eta tolestu zirenak.

Euskal Mendien baitan ondorengo unitateak bereiz daitezke:

1.1. Ur Isurialdeen Banalerroaren Iparraldea

Kostaldeko Mendikateak

Higer lurmuturra eta Zumaia artean altxatzen diren mendiak dira: Jaizkibel (549 m), Ulia, Urgull, Igeldo eta Mendizorrotz. Oraintsuko materiaz osatuak daude, tertziariokoak eta altuera gutxikoak.

Itsasbazter

Meseta: Ezaugarriak eta Unitateak

Lautada garaia da, aro primarioan sortua higatzearen ondorioz. Aro tertziarioan meseta deformatu eta suntsitu egin zen. Hiru unitate nagusi ditu:

• Antzinako zokalo paleozoikoa: Penintsulako mendebaldean dago (Zamora, Salamanca, Extremadura). Higadurak material tertziarioak suntsitu ditu eta material primarioak agerian geratu dira: granitoa, arbela eta kuartzita. Erliebea penilautadek osatzen dute, eta harri gogorrek uharte mendiak eratzen dituzte.
• Barruko mendilerroak: Mendikate Zentrala eta Toledoko mendiak dira. Aro tertziarioan sortu ziren, bloke batzuk gora eta besteak behera egitean. Harri primarioak (granitoa, arbela, gneisa) dituzte, forma biribilduak eta tontor lauak.
  • Mendikate Zentrala: Garaiagoa, meseta

Baliabide Naturalen Sailkapena

Baliabide naturalak hiru multzotan sailkatzen dira:

Etengabeak

• Eguzki energia eta mareen energia.
• Paisai atsegina.

Metatuak

1. Hidrokarburo erregaiak (petrolioa, ikatza, gas naturala).
2. Mineral ez-metalikoak (fosfatoak, potasak, sulfuroak).
3. Mineral metalikoak (burdina, urrea, zilarra, beruna, kobrea).
4. Harri industrialak (granitoa, basaltoa, hareharria, kareharria).

Mugikorrak

• Lurzoruak, basoak, basa fauna.

Hobiak, Basoa eta Fauna

Hobiak gai mineralen ezohiko pilaketa handiak dira, eta hainbat prozesu geologikoren ondorioz eratzen dira:

• Prozesu magmatikoaren ondorioz (diamantea, kobaltoa, uranioa...).
• Prozesu metamorfikoen ondorioz: Harriak meteorizatzean osagaiak garraiatu eta metaketa ematen da gero (urrea, magnetita, halita, igeltsua.

Mendiko Klima

Inguruak 1.000 metroko altitudetik gorako lurraldeak hartzen ditu. Klima honen ezaugarriak altuerak zehazten ditu: gora egin ahala, prezipitazioak gora eta tenperaturak behera egiten dute.

Prezipitazioak

Oso ugariak dira: urtean 1.000 mm-tik gorakoak.

Tenperaturak

Urteko batez bestekoa txikia da, eta neguak hotzak dira. Hori dela eta, elur itxurako prezipitazioak ugariak dira.

Aldakiak

• Klima ozeanikoaren inguruko mendietan: Ez dago hilabete lehorrik eta udak freskoak izaten dira.
• Inguru mediterraneoko mendietan: Prezipitazioek behera egiten dute udan, eta horren eraginez, hilabete bat edo bi lehorrak izaten dira. Udako tenperatura handiagoa da.

Kanarietako Klima

Klima subtropikala da. Zenbait faktore daude:

Hegoaldean daude:

Tropikotik eta...

Tolestura-mendikateak

Aro Tertziarioko Alpetar orogenesian sortutako goraguneak dira, itsasoak Aro Sekundarioan jalkitako materialak tolestu zirenean sortutakoak. Gaur egun, aldapa handiak eta forma malkartsuak dituzte.

Erliebe karstikoa

Kareharrietan erliebeak hartzen dituen forma multzoa da. Bi mota bereizten dira:

• Forma endokarstikoak: lurrazpian eratzen direnak (adibidez, leizeak).
• Forma exokarstikoak: lur azalean eratzen direnak (adibidez, dolinak).

Iberiar Penintsulako Kostaldeko Erliebea

Iberiar Penintsulako kostaldeak, batez ere, zuzenak dira, Galiziakoa izan ezik. Horren eraginez, itsasoaren eragina gutxi sartzen da barrualdera.

Kostaldeko erliebe-formak

• Itsasadarrak
• Lurmuturrak
• Labarrak
• Hondartzak
• Padurak
• Albuferak
• Tonbolak
• Deltak
• Dunak

Ozeano Atlantikoko

Eragileak eta higadura-faktoreak

Espainiako erliebean faktore desberdinek eragina dute. Hauen artean daude:

• Faktore tektonikoak: hau da, falla-egiturak eta tolestura-egiturak.
• Faktore litologikoak: materialaren jatorria eta ezaugarriak (igneo, sedimentario eta metamorfikoak) erliebean eragina dute.
• Higadura- eta garraio-faktoreak: hotza eta beroa, ura, haizea, grabitatea, landareen eta animalien jarduera eta, era berean, giza jarduera (higadura bizkortzen dutenak).

Historia geomorfikoa

Espainiako historia geomorfikoan bost aro nagusi bereizten dira:

• Aro arkaikoa edo kanbriaurrekoa (4.000–600 milioi urte)
• Paleozoikoa edo aro primarioa (600–225 milioi urte)
• Mesozoikoa edo aro sekundarioa (225–70 milioi urte)
• Zenozoikoa edo aro tertziarioa (70–2

gaia: Lurzorua eta Erliebea

Lurzoruaren Osagai Nagusiak

Lurzorua osatzen duten elementuak honako hauek dira:

• Materia minerala (45% inguru): Harriak, buztina, hareak eta bestelako mineralak.
• Materia organikoa (5% inguru): Landare- eta animalia-hondakinak eta mikroorganismoak.
• Ura (20-30% inguru): Landareentzako funtsezkoa den hezetasuna.
• Airea (20-30% inguru): Sustraiek behar duten oxigenoa eta karbono dioxidoa dauka.

Lurzoruaren Eraketan Eragiten duten Faktoreak

Harri amaren izaera

Bere jatorrizko konposizioak lurzoruaren meteorizazio-abiadura, osagai mineralak, emankortasuna eta propietate fisiko-kimikoak zehazten ditu.

Denbora

Lurzoruaren eboluzioa denborarekin handitzen da: zenbat eta denbora gehiago igaro, orduan eta garatuagoa, lodiagoa eta harri

Lurzorua eta Edafologia

Lurzorua lurrazalaren kanpoaldea da, eta bertan animalia eta landareen bizitza garatzen da. Edafologia, berriz, lurzorua aztertzen duen zientzia da.

Edafogenesia: Lurzoruaren Sorkuntza

Eragile abiotikoak

• Ama harria: Ama harriaren konposizio mineralogikoak lurzoruaren konposizioan eragiten du. Apurtutako harria bertan egon daiteke edo zatitxoak beste leku batera garraia daitezke.
• Topografia: Lurzoruaren inklinazioak bere konposizioan eragina dauka.
• Orientazioa: Lurzoruaren sorrerak bere orientazioarekin zerikusia dauka.
• Denbora: Eragileen jarduerak zenbat eta gehiago iraun, orduan eta lurzoru garatuagoa izango dugu.

Eragile klimatikoak

Lurzoruaren meteorizazioa kontrolatzen duten faktoreak dira.

Eragile biotikoak

Izaki bizidunek...

Mineralak eta Arrokak

Mineralak: Prozesu ez-organiko geologikoen bidez sortutako solido natural eta homogeneoak dira.

Arrokak: Mineral baten edo batzuen agregatu naturalak dira; edo, bestela, animalia-jatorriko substantzia ez-mineralen agregatuak, kontsolidatu gabeko metakinak eta fase likido lurrunkorretan daudenak.

Lurrazaleko Prozesu Dinamikoak

Lurrazalak hainbat prozesu dinamiko jasaten ditu denbora geologikoan zehar, arroka mota batzuk beste mota bat bihurtzeko:

• Material guztiak urtuta daude (magma). Tenperatura altua dutenez, magmaren dentsitatea jaitsi eta gainazalerantz doa. Intrusio magmatikoak sortzen dira, inguruan dauden arroka solidoak zeharkatzean.
• Magma lurrazalaren barnean poliki hozten da, plutoiak edo batolitoak eratuz.
• Magma lurrazalaren