Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Biosfera: Ekosistema Guztien Multzoa

Biosfera ekosistema guztien multzoa da, bizidunek eta inguruneak osatzen dutena.

Ezaugarriak

• Ur likido asko egotea.
• Eguzki energia zuzenean jasotzea.
• Materia 3 agregazio-egoeratan (solidoa, likidoa, gasa) egotea.

Hauek guztiak bizitza posible egiten dute.

Biosfera 3 sistemaz osatzen da:

1. Atmosfera
2. Hidrosfera
3. Litosfera

Atmosfera: Lurra Inguratzen Duen Gas-Geruza

Funtzioak

• O2 (Oxigenoa) arnasketarako.
• CO2 (Karbono dioxidoa) fotosintesirako.
• Izpi ultramoreetatik babestea.
• Tenperatura erregulatzea (Lurraren berotasunari eustea).

Osagaiak

Airea osatzen duten gasak:

• N2 (Nitrogenoa): %78
• O2 (Oxigenoa): %21
• CO2, H2O (Ura), H2, eta beste batzuk: %1

Gainera, partikulak (polena, hautsa...) ditu.

Ezaugarriak

• Dentsitatea altitudearekin txikitu

Talka Orogenikoen Prozesua

Bi plaka kontinentalen arteko suturan, talka orogeniko bat sortzen da. Talka honek litosfera loditzen du eta ordura arte bi kontinenteen artean sedimentuak pilatzen dira. Suturaren inguruan, plaken arteko marruskadurak eta konpresioak arroken metamorfismoa eta deformazioa eragiten dituzte. Lurrazal kontinentalaren zati bat urtu egiten da.

• Talkaren aurretik bi plaken artean jaitsitako sedimentuak pilatu eta tolestu egiten dira, goraguneak eratuz.
• Sedimentuen artean ofiolitoak izan daitezke.
• Bi plaka kontinentalen artean zegoen litosfera ozeanikoaren zatien obdukzioengatik sortzen dira.
• Plaka ozeanikoa askatu eta azkenean azpiratu egiten da.
• Bi litosfera kontinentalak bata bestean sartuta gelditzen dira.
• Kontinenteek talka

Geografia eta Gizarte Zientzien Definizioak

Geografia eta Kartografia

• Geografia: Lur azalean gertatzen diren izadi, biologia eta giza gertaerak aztertzen dituen zientzia da.
• Mapa: Fenomeno edo gertaera erreal baten abstrakzio sinbolikoa da, hura azaltzeko, aztertzeko, interpretatzeko eta balioesteko erabiltzen dena.
• Paisaia: Lurralde baten kanpoko fisonomia da. Faktore naturalen (erliebea, flora, fauna) eta giza faktoreen (jarduera ekonomikoak eta kulturalak) elkarreraginaren emaitza da.

Europar Batasuna

• Erromako Ituna: 1957an sinatutako EBren bi hitzarmenetako bat da. Lehenak Europar Merkatu Bateratua ezarri zuen eta bigarrenak Energia Atomikoaren Europar Elkartea sortu zuen. Herrialde sinatzaileak hauek izan ziren: Mendebaldeko Alemania, Belgika,

Arrisku Naturalak

Zer dira arrisku naturalak?

Jatorri geologiko, atmosferiko edo hidrologikoko fenomeno fisikoak dira.

• Astiro edo bizkor gerta daitezke.
• Nazio bati, eskualde bati edo planeta osoari eragin diezaiokete.
• Arrisku bakoitza prozesu jakin batzuekin dago lotuta.

Zerk markatzen du sumendi arriskuarritasuna?

• Zenbat eta magma likatsuagoa eta gas gehiagokoa, orduan eta handiagoa lehergarritasuna.
• Magma mehea denean, eta gas gutxi dagoenean, laba-kolada handiak eratzen dira.
• Egotzitako produktu motak: erupzio lehergarrietan airera jaurtitzen diren materialak mota eta tamainaz askotakoak izan daitezke, eta kalteak ere oso desberdinak.

Nola prebeni daitezke grabitazio prozesuen ondoriozko arriskuak?

• Ezpondaren inklinazioa murriztea.
• Pisua kentzea buruan

Klimaren Osagaiak

1. Intsolazioa eta Hodeiak

   Intsolazioa: lurrazalak jasotako eguzki-erradiazioaren kantitatea da.

   Hodeiak: atmosferaren egoera bat da, non zerua hodeiz estalita egoten den, neurri handiagoan edo txikiagoan.

2. Airearen Tenperatura

   Tenperatura airearen berotasun-maila da. Faktoreak hauek dira: latitudea, itsasora dagoen distantzia eta altuera.

   Tenperatura Bitartea eta Izozteak

   • Urteko tenperatura bitartea: hilerik beroeneko eta hilabeterik hotzeneko batez besteko tenperaturen arteko aldea da.
   • Izozteak: airearen tenperatura 0 °C-tik beherakoa denean gertatzen dira. Izozteak irradiaziokoak edo adbekziokoak izan daitezke.

3. Hezetasuna, Lainoa eta Gandua

   1. Airearen hezetasuna: aireak duen ur-lurrunaren kantitatea da. Itsasorako hurbiltasunaren eta

Litosfera: Lurrazalaren eta Mantuaren Arteko Lotura

Litosfera Lurraren geruza zurrunena da, lurrazalaz eta goi-mantuaren kanpoaldeko zati sendoaz osatua. Bi motatako litosfera bereizten dira:

• Litosfera kontinentala: Azal kontinentalak eta goi-mantuaren zati batek osatzen dute. 300 km inguruko lodiera du mendikateen azpian, eta 100 km ingurukoa, berriz, kontinenteetako eremu lauetan.
• Litosfera ozeanikoa: Azal ozeanikoak eta goi-mantuaren zati batek osatzen dute. 100 km baino lodiera txikiagoa du ozeanoetako eremu zaharrenetan, eta 20 km baino gutxiagokoa, berriz, ozeanoen eremu gazteenetan.

Litosferaren azpiko mantuaren higidurek litosfera bera mugiarazten dute, eta horren ondorioz, bloke handitan zatitzen da: plaka litosferikoetan.

Wegener eta Mobilismoaren

Lurraren Sorkuntza eta Jatorria

Gaur egun, Big Bang-aren teorian oinarritzen den kosmologiaren eredu estandarra erabiltzen da. Duela 13.700 milioi urte, puntu bakar batetik hasitako leherketa gertatu zen. Grabitatearen ondorioz, galaxia-kumuluak, izarrak eta planetak sortu ziren.

Lurraren Jatorria eta Denbora-Unitateak

Geologian denbora-unitate bereziak erabiltzen dira: 1 Ma (milioi bat urte) eta 1 Ga (1.000 milioi urte). Duela 5.000 Ma, gas eta hautsez osatutako disko planetario batetik planetesimalak sortu ziren.

(Planetesimalak: Planeta itxurako zeruko gorputz oso txikiak dira, bereziki egungo teoria kosmologikoen arabera elkarri itsatsiz planetak osatu zituztenak).

Planetesimalak elkartzean planetak sortu ziren (duela 4.600 Ma). Talka handi...

Espainiako Mapa Litologikoaren Iruzkina

Aztertuko dudan mapa Espainiako mapa litologikoa da. Litologia harrien ezaugarri fisiko eta kimikoak aztertzen dituen zientzia da. Mapan ikusten dugunez, Espainiako harri moten erliebe gune nagusiak irudikatzen dira:

• Eremu Silizeoa: Mendebaldean kokatua (berdez).
• Kareharrizko Eremua: Ekialdean (gorriz).
• Buztinezko Eremua: (Horiz).
• Sumendi-jatorrizko Eremua: Hegoaldean, Kanariar Uharteetan (urdinez).

Bilakaera Geologikoaren Emaitza

Bilakaera geologikoaren ondorioz, Iberiar Penintsulan hiru inguru nagusi daude (Silizeoa, Kareharria eta Buztina), eta horietako bakoitzean higadura erliebe edo modelaketa mota askotarikoak sortzen dira. Horiekin batera, Kanariar Uharteetan sumendi-jatorriko mendiak aurkitzen ditugu....

Plaken ertzetako prozesu geologikoak

Ertz eraikitzaileak: Dortsal ozeanikoak

Ezaugarriak:

• Milaka kilometroko luzera eta pitzaduretan jarduera bolkanikoa.
• Basalto asko; hori dela eta, azal ozeanikoa sortzen da (litosfera mehe bat eratzen du, mantuaren gaineko zatira itsatsirik).
• Konbekzio-korronteek distentsio-esfortzuak sortzen dituzte, eta hausturaren bi aldeak banatzen dituzte. Magma basaltikoa etengabe irteten da.
• Magmak barrutik egiten duen presioak bi ertzak altxatu eta erliebea osatzen du. Bi ertzen arteko sakonuneari Rift deitzen zaio.
• Rift-eremuan ozeanoko ura erraz sartzen da eta, sakoneko harri goriak ukitzean, ura oso bero irtetzen da eremu horretatik, iturri hidrotermalak sortuz.

Ertz pasiboak: Faila eraldatzaileak

Sarritan, dortsalak eten...

Lurrazaleko Materialak: Harriak

Harria: Hainbat mineralez osatuta dagoen lurrazaleko zatia da (prozesu naturalen bidez eratutako substantzia, ez izakiek sortua, lurrazalean dagoen konposizio kimiko jakin bat duena). Gehienak solidoak izan arren, badira harri likidoak ere; petrolioa adibidez.

Harri motak

Harri magmatikoak

Magma hoztearen ondorioz sortzen dira. Hoztea eta solido bihurtzea Lurraren barrualdean gerta daiteke oso prozesu geldoaren bidez, granitoarekin gertatzen den moduan. Gerta daiteke bizkor hoztea ere, sumendi-erupzio batean kanporantz jaurtitzean, basaltoaren kasuan halaxe izaten da.

Harri sedimentarioak

Beste harri batzuen higaduraren ondorioz sortzen dira; izan ere, harri horien hondakinak eramaten dituzte ibaiek, itsasoek, haizeak...