Plaken Tektonika eta Lurraren Egitura Geologikoa

Mobilismoaren Sorrera eta Kontinenteen Jitoa

Alfred Wegener eta Teoria Mobilista

Buru Hausgarri Kontinentala: 1915ean Alfred Wegener alemaniar meteorologoak Kontinenteen eta ozeanoen jatorria liburua argitaratu zuen. Horrela sortu zen Teoria Mobilista. Teoria mobilistek diote Lurraren historian kontinenteak lekuz aldatu direla. Haien aurkakoek, berriz, kontinenteak horizontalean ezin direla mugitu diote.

Mobilismoaren aldeko argudioak

• Argudio geografikoak: Wegenerren kasuan ere abiapuntua kontinenteen forma izan zen; buru hausgarri erraldoi bateko zatiak balira bezala ahokatzen zutela zirudien. Itsas mailaren aldaketa etengabeak eta itsasertzeko higadura-prozesuak kontuan hartzen baditugu, ahokatzea perfektua izatea izango zen harrigarriena.
• Argudio geologikoak: Egitura geologiko batzuek Ozeano Atlantikoaren bi aldeetan jarraipena zutela ohartu zen.
• Argudio paleoklimatikoak: Harri sedimentario jakin batzuk erabili zituen, haien sorlekuko klimaren adierazle: ikatzak, tillitak eta igeltsua. Antzinako klima horien mapak marraztu zituen eta kontinenteek egungo lekuetan jarraitu izan balute, haien banaketa ezingo litzatekeela azaldu ondorioztatu zuen.
• Argudio paleontologikoak: Fosil ugari nola banatuta zeuden aztertu zuen. Espezie bereko organismoak gaur egun bata bestetik oso urruti dauden tokietan daudela egiaztatu zuen; beraz, bizi ziren garaian toki horiek gertu egon ezean, haien presentzia azaltzea zaila izango litzateke.

Kontinenteen Jitoaren Teoria

Teoriaren oinarrizko ideiak

• Iraganean, azalerako lur guztiak bat eginda egon ziren eta kontinente handi bat osatzen zuten: Pangea.
• Pangea zatitu egin zen. Handik sortutako zatiak lekuz aldatu eta egungo kontinenteak sortu ziren.
• Kontinenteen aurrerapen-frontean zimur batzuk osatu ziren; gaur egungo mendikateak dira.

Hipotesi Ezinezkoa eta Gaur Egungo Iritzia

Ezinezko Hipotesia:

• Lurraren errotazioak eragindako indar zentrifugoak kontinenteak ekuatorearantz mugituko lituzke.
• Eguzkiaren eta Ilargiaren erakarpenak eragindako balaztatzea.

Bi arrazoi horietako bat ere ez zen nahikoa. Ideiak ezinezko hipotesitzat jo ziren.

Gaur Egungo Iritzia: Wegenerrek oinarrizko bi hutsigite izan zituen. Lehen hutsegitea kontinenteak ozeanoen hondoaren gainean mugitzen zirela pentsatzea izan zen. Bigarrena, berriz, lekualdatze horien arrazoi gisa emandako azalpena izan zen. Alemaniar meteorologoak Geologia goitik behera aldatuko zuen teoriaren oinarriak ezartzea lortu zuen: Plaken Tektonika.

Ozeanoen Hondoak eta Lurraren Barnea

Ozeanoen Hondoen Ezaugarriak

Aurrerapen teknologikoei esker ozeanoen hondoen mapak egin ziren, eta honako hauek aurkitu ziren:

• Dortsal ozeanikoa dagoela: Urpeko erliebe abisaletik 2 edo 3 km gora dago.
• Sedimentu gutxi eta modu arraroan banatuta daudela: Dortsalaren gainean sedimenturik ez zegoela izan zen.
• Ozeanoen hondoak gazteak direla.

Lurraren Barneko Egitura

Lurraren barneari buruzko datuak:

• Lurraren barneko dentsitatea handiagoa da kanpokoa baino: Lurraren batez besteko dentsitatea 5,5 g/cm³ dela kalkulatu da.
• Lurraren barnea beroa dago: Meatzeetan zenbat eta sakonago joan, tenperatura altuagoa da.
• Lurrak iman bat dirudi: Lurrak eremu magnetiko bat du, eta horri esker iparorratzak iparra adierazten du. Metalezko nukleo bat izateak azaltzen du fenomeno hori.
• Lurra geruzatan egituratuta dago: Lurrikara bat gertatzen denean, uhin batzuk norabide guztietan mugitzen dira; uhin sismiko esaten zaie.

Lurraren Konposizioa (Etenguneak)

Uhin sismikoen hedapen-abiadurak bat-bateko etenguneak dituzte (Mohorovicic, Gutenberg, Lehmann).

• Lurrazala: Azaleko geruza mehea da. Kontinenteetan batez beste 35 km lodi da. Granitoa eta basaltoa da nagusi.
• Mantua: Oso geruza lodia da, 2900 km sakoneraino iristen da. Mohorovicic etenguneak bereizten du lurrazaletik.
• Nukleoa: Erdiko esfera da. Gutenberg etenguneak mantutik bereizten du. Burdinaz eta nikelez osatuta dago.

Unitate Geodinamikoak

• Litosfera: Kanpoko geruza da eta zurrunena. Lurrazal guztia eta goiko mantuaren zati bat hartzen ditu.
• Litosferaren azpiko Mantua: Litosferaren azpiko geruza plastikoa da. Bi geruza bereizi dira: goiko geruza (astenosfera) eta beheko geruza (mesosfera).
• Kanpo Nukleoa: Mantuaren azpian dago eta Lehmann etenguneraino iristen da. Likido egoeran dago. Lurraren barnean urtuta dagoen geruza bakarra da.
• Barne Nukleoa: Nukleoaren gainerako zatia hartzen du, eta solido egoeran dago.

Plaken Tektonika eta Mugak

Dortsalaren Ezaugarriak eta Ozeano-Hondoen Hedapena

Dortsal ozeanikoa ordoki abisalaren gainetik 2-3 kilometro altxatzen den itsaspeko erliebea da. Haustura batzuek eten egiten dute eta albo batera mugitzen. Haustura horiek faila transformakorrak dira.

Ozeano-Hondoen Adinak

Ozeano hondoetan adinen antolaketa askoz ere ordenatuago dago kontinenteetan baino:

• Egungo harriak daude dortsaletan: Dortsal ozeanikoak osatzen dituzten basaltoek milioi bat urte baino gutxiago dute. Geologian egungo harri esaten zaie horrelako harriei.
• Lurrazal ozeanikoa zaharragoa da, dortsaletik urruntzen den heinean: Basaltoak gero eta zaharragoak dira dortsal ozeanikotik urruntzen.
• Sedimentuen potentzia: Dortsalak ez du sedimenturik, baina handik urruntzen garen heinean sedimentu-geruza loditzen doa.

Ozeano-Hondoaren Hedapena: Litosfera ozeanikoa dortsaletan osatzen da, eta haietatik alde batera hedatzen da. Litosfera ozeaniko berria osatzen bada, prozesu hori orekatzeko ozeanoko beste eremu batzuetan suntsitu behar da. Plaken tektonikaren teoriaren arabera, eremu batzuetan litosfera berriz Lurraren barnean sartzen da. Eremu horiei subdukzio-eremu esaten zaie.

Litosfera Plakak eta Mugak

Litosfera Lurraren kanpoko geruza zurruna da; Lurraren oskola dela esan liteke. Plaka baten eta beste baten arteko muga plakaren ertza edo muga da.

Plaka Mugen Motak

• Dortsal Ozeanikoak (Muga Divergenteak): Plakaren muga horietan, litosfera ozeaniko berria osatzen da. Jarduera magmatiko eta sismiko handia izan ohi dute.
• Subdukzio Eremuak (Muga Konbergenteak): Plakaren muga horietan, litosfera suntsitu egiten da. Ozeano-fosak subdukzio eremu garrantzitsuenetako batzuk adierazten dituzte. Subdukzio-eremuak dira Lurrean lurrikara gehien eta handienak izaten dituzten eremuak.
• Faila Transformakorrak (Muga Transformanteak): Plakaren muga horietan ez da litosferarik sortzen ez suntsitzen. Plaka bat zeharretan mugitzen da beste batenarekiko. Eremu horietan ere ohikoak dira lurrikarak.

Plaka Nagusiak eta Mugimendua

Plaka nagusiak hauek dira: Euroasiakoa, Afrikakoa, Indoaustraliarra, Ozeano Barekoa, Ipar Amerikakoa, Hego Amerikakoa eta Antartikakoa. Beste plaka txikiago batzuk ere badaude (adibidez, Nazca plaka, Karibekoa eta Arabiakoa). Plakak mugitzen dira Lurraren barnean gertatzen diren konbekzio-korronteei esker.

Harrien Deformazio Geologikoak

Materialek Esfortzuei Nola Erantzuten Dieten

Sedimentuak geruza horizontaletan metatzen dira. Deformazio esaten zaio esfortzuen eraginpean jarritako harriek izandako posizio, bolumen edo forma aldaketari.

Deformazio Motak

• Elastikoa: Materiala deformatu egiten da esfortzu baten eraginpean jartzean, baina laster jatorrizko forma hartzen du (adibidez, goma luzatzea). Iragankorra da.
• Plastikoa: Materiala deformatu egiten da esfortzu baten eraginpean jartzean. Ez du jatorrizko forma hartzen (adibidez, plastilina okertzea). Iraunkorra da.
• Hausturagatikoa (Hauskorra): Esfortzuaren ondorioz materialak barne-kohesioa galtzen du eta hautsi egiten da. Konpresioa arina bada, ez da deformatuko eta portaera zurruna dela esango dugu. Iraunkorra da.

Harrien Portaera: Tenperatura altuak badira eta ura baldin badago, harrien portaera plastikoa izan daiteke.

Deformazioaren Geometria

• Norabidea: Geruza horizontal batek ipar-hego lerroarekiko eratzen duen angelua. Erlojuaren orratzen noranzkoari jarraituz neurtzen da.
• Okerdura: Geruza baten gainazalak plano horizontal batekiko duen angelua da. Okerduraren noranzkoa adierazten da.

Deformazio Plastikoak: Tolesturak

Tolestura baten elementuak

• Plano axiala: Tolestura zati simetrikoetan erdibitzen duen planoa da.
• Gontza: Gehienezko kurbadura duen tolesturaren eremua da.
• Tolesturaren ardatza edo gontz-lerroa: Plano axialaren eta gontzaren elkargunea da.
• Alpea: Tolesturaren saihetsak dira, gontzaren bi aldeetan daudenak.
• Nukleoa: Tolestura baten barne-barneko eremua da.

Tolestura Multzoak

Antiklinal baten ondoren sinklinal bat agertzen da eta alderantziz.

• Tolestutako geruza multzoak antiklinal baten forma hartzen badu: antiklinorio deritzo.
• Multzoak sinklinal baten forma hartzen badu: sinklinorio deritzo.

Tolesturak Identifikatzea

Tolestura baten deskribapen osoagoa egiteko, sailkapen-irizpideak erabiltzea komeni da. Naturan, tolestura bat ezin da beti argi bereizi. Higadurak gontza deuseztatzen du eta inklinatutako zenbait geruza besterik ez ditugu ikusten. Geruzen errepikapen simetrikoak adieraziko du tolestura bat. Geruza zaharrena zein den jakinda, antiklinala eta sinklinala den adieraz dezakegu.

Hausturagatiko Deformazioa: Diaklasak eta Failak

Harri batek jasandako esfortzuak haren haustura-muga gaindi dezake, eta haustura gertatzen da. Bi mota daude: diaklasak eta failak.

Diaklasak (Joints)

Haustura horietan blokeak ez dira bata bestearekiko mugitzen. Diaklasak taldetan bilduta egon ohi dira eta diaklasa-sistemak eratzen dituzte.

Failak (Faults)

Haustura horietan bloke bat bestearekiko mugitu da.

Faila baten elementuak

• Faila-planoa: Faila-planoaren gainean mugitu da bloke bat bestearekiko.
• Faila-blokea: Haustura gertatu ondoren, lurra bitan zatitzen da. Blokeak altuera desberdinean gelditzen badira, bloke goratua eta bloke hondoratua deritze.
• Faila-jauzia: Gertatutako desplazamendu erlatiboaren neurria da.
• Failaren orientazioa: Faila-planoaren norabidea eta okerdura dira.

Faila Motak

• Faila normala: Tentsioaren ondorioz sortua. Planoaren gainetik geratu dena behera mugitzen da.
• Alderantzizko faila: Konpresioaren ondorioz sortua. Gora mugitzen da.
• Urratze faila: Paraleloki mugitzen dira blokeak.

Faila Multzoak

• Graben edo fosa tektonikoa.
• Horts edo zutabe tektonikoa.

Geruza Geologikoen Adina Zehaztea

Jatorrizko antolaketa duten geruzak adina kontuan hartuta ordenatzeko, gainjartzearen printzipioa erabiltzen da.

Adina zehazteko irizpideak

• Fosilak: Fosilak egotea nahikoa izango da geruza horiek zaharrenetik berrienera sailkatzeko.
• Pikor-hautespena (Graded Bedding): Materialek zer tamaina duten kontuan hartuta egindako sedimentazioa da. Lodienak besteak baino lehenago erortzen dira hondora (oina) eta finak gero (gaina).
• Lehortze-arraildurak: Gainazaleko arraildurak oso zabalak dira eta itxi egiten dira. V forma dute, eta bere erpinak geruzaren oina adierazten du ebakidura batean.