Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Diagenesia

Diagenesia sedimentuak harri sedimentario bihurtzeko prozesuen multzoari esaten zaio. Bost prozesu hauek ditu:

• Trinkotzea: Metaturiko materialek presio litostatikoa eragiten dute. Zenbat eta material gehiago metatu, presio handiagoa izango da beheko materialetan. Bolumena murriztu egiten da eta materialak trinkotzen dira.
• Disoluzioa: Trinkotzen diren sedimentuetatik ura pasatzen da, substantzia batzuk disolbatuz.
• Zementatzea: Gelditzen den uretan disolbaturiko materialen prezipitazioari esker, metakin solteen zementazioa emango da. Zementu ohikoenak kaltzita eta kuartzoa dira.
• Lekualdatzea: Jatorrizko sedimentuen mineral batzuk beste batzuekin ordezkatzea eta, ondoren, ur-fluidoekin erreakzionatzea.
• Birkristaltzea: Azkenik, tamaina handiagoko

Mineralak

Mineralak elementu kimiko bakarra duten substantzia kimikoak dira. Adibidez: diamantea karbonoz osatua dago.

Arrokak eta beren motak

Arrokak mineral baten edo hainbat mineralen agregakinak dira, eta Lurraren zatirik solidoena osatzen dute. Arrokak etengabe sortzen, suntsitzen eta eraldatzen dira barne (sumendiak, lurrikarak) eta kanpo eragileen (ura, haizea, tenperatura) ondorioz.

Magmatikoak (plutonikoak eta bolkanikoak)

Magmatikoak magma hoztean eta solidotzean sortzen diren arrokak dira. Barne motak:

• Plutonikoak: magma lurrazpiko geruzen barruan solidotzen da.
• Bolkanikoak: erupzio bolkanikoetan kanpora irteten den magmatik sortzen dira.

Sedimentarioak eta azpimotak

Sedimentarioak lurraren azalean gertatzen diren erosio eta sedimentazio...

Iberiar penintsulako erliebea Iberiar goi lautadaren inguruan antolatzen da. Erdialdeko Sistemak bi zatitan bereizitako lautada garai bat da: iparraldeko Iberiar goi lautada eta hegoaldekoa. Azken hori zertxobait gorabeheratsuagoa da, Toledoko mendiak direla eta. Iberiar goi lautadaren inguruan, berriz hau aurkitzen dugu:

• Ertz menditsuak: Galizia-Leongo mendigunea, Kantauriar mendikatea, Iberiar sistema eta Sierra Morena.
• Kanpoko unitateak: kanpoko sakonuneak (Ebrorena eta Guadalquivirrena) eta kanpoko edo periferiako mendikateak (Euskal mendiak, Pirinioak, Kataluniako kostaldeko mendikateak eta Mendikate Betikoak).

Iberiar Goi Lautada

Iberiar goi lautada ordoki garaia da, 600-800 m-ko altitudea du batez beste. Era Primarioan sortu zen, antzinako...

Lurraren Eredu Geodinamikoa

Zertan oinarritzen da Lurraren eredu geodinamikoa? Eredu hau geruzak zer egoera fisikotan dauden eta zer propietate mekaniko dituzten aztertzean oinarritzen da, presioari eta tenperaturari ematen dioten erantzunaren arabera.

• Eredu geokimikoa: Geruzen konposizio kimikoan oinarritzen da.
• Eredu geodinamikoa: Geruzen egoera fisikoan oinarritzen da.

Lurraren Geruzak Eredu Geodinamikoan

• Litosfera: Geruza zurruna da. Bi mota daude: ozeanikoa eta kontinentala. Plaka litosferiko izeneko zatiz osaturik dago, eta hauek mugitu egiten dira.
• Astenosfera: Solidoa da, baina fluidoen gisa mugitzen da. 670 km-ko sakoneratik hasi eta D'' geruzaraino hedatzen den zatia da.
• D'' geruza: Planetako eremurik dinamikoenetako bat da. Kanpo-nukleotik

2) Goi lautadaren inguruko mendiak

Gaia: Failak eta Uhin Sismikoak

• Faila: Blokeen desplazamendua eragiten duen harrien haustura da.
• Etenunea: Bi material multzoen artean dagoen banaketa-gainazala da, uhin sismikoak islatzeko eta errefraktatzeko duten gaitasunaren arabera definitua.
• Hipozentroa: Gune sismikoa da; lurrikara edo mugimendu sismikoaren lur barneko sorgunea.
• Epizentroa: Lurraren gainazalean lehendabizi ukitzen duen puntua da, eta hipozentroarekiko bertikalean dago.

Gaia: Eredu Geodinamikoak

Lurraren barne-egitura aztertzeko bigarren eredua da. Eredu geodinamikoak oinarritzat hartuta, geruzak zer egoeratan dauden eta zer propietate mekaniko dituzten aztertzen da, beren presio eta tenperaturei erantzuteko.

Lurraren Geruza Geodinamikoak

• Litosfera: Goi-mantuko zatirik kanpoaldekoena

Euskal Autonomia Erkidegoko Erliebe-Unitateen Sintesia

Euskal Autonomia Erkidegoa bi erliebe-unitate nagusitan banatzen da:

1. Euskal Mendilerroak

   Ezaugarriak: Altuera moderatuko mendiak (1500 m ingurukoa), Orogenesi Alpinoaren ondorioz tolestuak. Material sekundario eta tertziariokoak (kareharria) dira nagusi.

   • Ur-isurialdeen Ipar Aldea

     • Kostaldeko mendikateak: Higer lurmuturra eta Zumaia artean altxatutako mendiak, material tertziariokoak (Ulia, Urgul, Igeldo, Mendizorrotz...).
     • Itsasbazter aurreko mendikatea: Kostatik urrutiagoko mendizerrak. Mendiak garaiagoak dira. Kareharria nagusi da, eta karstifikazio-fenomenoa ohikoa

1. Alfred Wegener eta kontinenteen mugimenduaren frogak

Alfred Wegenerrek lau froga nagusi aurkeztu zituen kontinenteen jitoaren teoria babesteko: geografikoak, geologikoak, paleoklimatikoak eta paleontologikoak.

Froga paleoklimatikoak

Zenbait harri sedimentario klima-baldintza jakin batzuetan baino ez dira sortzen; esaterako, tillitak klima glaziarretan baino ez dira sortzen. Gaur egun harri horiek sakabanatuta daude, baina kontinenteak lotuz, antzinako eremu polarra liratekeena eratzen dute.

Froga paleontologikoak

Espezie eta garai bereko fosilak gaur egun banatuta dauden kontinenteetan aurkitu dira. Horrek erakusten du organismoak bizi ziren garaian kontinenteak elkartuta zeudela.

2. Plaken mugak: Eraikitzaileak eta suntsitzaileak

Plaken mugak...

Plaken Mugimenduak eta Ertz Tektonikoak

Ertz Konbergenteak: Talka eta Subdukzioa

Litosfera ozeanikoa eta kontinentala talka egiten dute, ertz konbergenteak direlarik, eta horrek sismikotasuna sortzen du.

Litosfera ozeanikoa kontinentalaren azpian sartzen da, dentsoena delako. Mantuan hondoratzean subdukzio eremua sortzen da. Bertan dagoen beroarengatik eta marruskaduragatik materialak urtu egiten dira, magma sortuz, eta horrek gainazalean bolkanismoa eragiten du.

• Litosfera kontinentalean orogeno termikoa sortzen da.
• Bi plaken artean fosa ozeanikoa sortzen da.

Honen adibide bat Andeak dira.

Ertz Ebakidura (Transformazioa)

Ebakidura ertza da. Bi litosfera kontinentalak irristatzen dira eta elkar igurtzean sismikotasuna sortzen da, faila eraldatzaile...

Uraren Mugalerroen Hegoaldea

Arabako lurraldea hainbat eskualde geografikotan banatzen da, batez ere urak drainatzen dituen eremu eta mendilerroen arabera:

Lautada

Zadorra ibaiak drainatzen duen haran zabala da, iparraldean Kantabriar-Mediterraniar urren mugalerroen mendikateak eta hegoaldean Araba Erdiguneko mendizerrek mugatzen dutena. Mendebaldean, Mendebaldeko mendizerrak daude. Altuerak 500-600 metro inguruan mantentzen dira.

Araba Erdiguneko Mendizerrak

Lautada eta Trebiñoko arroaren artean hedatzen dira, Arabako herrialdea ia bi zati simetrikoetan banatuz. Ez dira oso garaikoak, baina etenik gabe jarraitzen dute (Kapildui, 1.180 m, da gailurrik handiena). Ekialdetik mendebaldera, hauek dira aipagarrienak:

• Entzia eta Iturrieta mendizerrak
• Gasteiz