Fisika ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

1. Coulomben legea

Bi karga elektriko puntualen arteko erakarpen- edo aldarapen-indarra bi kargen biderkadurarekiko zuzenki proportzionala da eta bien arteko distantziaren karratuarekiko alderantziz proportzionala. Hau da:

F12 = k · q1 · q2 / d2

non:

• F₁₂: 1 kargak 2 kargari eragindako indarra.
• k: Proportzionaltasun konstantea, ingurunearen araberakoa. Hutsean edo airean, k = 9 · 109 Nm2/C2.
• q₁ eta q₂: Kargen balioak.
• d: Kargen arteko distantzia.

Bi kargak zeinu berekoak badira, indarra aldaratzailea izango da. Aurkako zeinukoak badira, aldiz, erakarri egingo dute elkar.

Formula bektorialki adierazita:

F12 = k · q1 · q2 / d2 · u12

non u₁₂ 1 kargatik 2 kargara doan bektore unitarioa den.

Newtonen 3. legearen arabera (akzio-erreakzioa), 2 kargak 1 kargari...

Optika Geometrikoa: Oinarrizko Kontzeptuak eta Formulak

Oinarrizko Formulak

• Lenteen ekuazioa: 1/f = (n-1)(1/r1 - 1/r2) (Bikonkabo: -r1; Bikonbexo: -r2)
• Errefrakzio indizea: n = c/v
• Potentzia (Dioptria): D = 1/f
• Handipena (Lupa): A = 0.25/f

Ispiluak eta Lenteak

Ispilu Esferikoak

• Handipena: B = -s'/s
• Ekuazioa: 1/s + 1/s' = 1/f

Lenteak

• Handipena: B = s'/s
• Ekuazioa: 1/s' - 1/s = 1/f

Definizio Optikoak

Dioptrioa

Gainazal batez osatutako eta errefrakzio indize desberdineko bi ingurune banatzen dituen sistema optikoa.

Irudi Erreala

Isladatzen diren izpiak puntu batean elkartzen badira (konbergenteak badira).

Irudi Birtuala

Isladatzen diren izpiak dibergenteak badira, hau da, ez badira puntu batean elkartzen.

Ispilu Esferikoen Izpien Ibilbidea

1. Ardatz nagusiarekiko paraleloak

Coulomben Legea

Bi karga elektriko puntualen arteko erakarpen- edo aldarapen-indarra bi kargen biderkaduraren zuzenki proportzionala eta bien arteko distantziaren karratuaren alderantziz proportzionala da. Ezaugarriak:

• Distantziarako indarrak dira.
• Ez da inolako ingurune materialik behar kargen artean indar horiek eragin dezaten.
• Beti binaka ageri dira, ekzio-erreakzioaren printzipioan azaltzen den bezala.

Keplerren Legeak

Johannes Kepler astronomo alemaniarrak higidura planetarioaren legeak ondorioztatu zituen, Tycho Brahe astronomo daniarrak egindako behaketa astronomikoetatik abiatuta.

1. Legea

Planeta guztiak orbita eliptikoetan higitzen dira eta Eguzkia elipsearen fokuetako batean dago kokatuta.

2. Legea

Planeta eta Eguzkia lotzen dituen lerro zuzenak...

Lenz-en legea

Faraday-ren saiakuntzetatik ondoriozta daitekeenez, zirkuitu batean induzituriko korronte elektrikoa zirkuituan zeharreko fluxu magnetikoaren aldakuntzaren ondorioz sortzen da. Ikusi dugunez, zirkuitu lau bateko fluxu magnetikoak balio hau du eremu uniformearen kasuan:

Zirkuituan korronte induzitzeko, aldatu egin ditzakegu fluxuaren adierazpide matematikoan parte hartzen duten hiru faktoreak: eremu magnetikoa (B), zirkuituak eremuarekiko duen orientazioa (alfa angelua) eta zirkuituak mugaturiko gainazaleraren azalera (S), azken hori alda baitaiteke zirkuitua deformatuz.

Korronte induzituaren noranzkoa zehazteko araua (Lenz-en legea, 1834)

Induzituriko korrontearen noranzkoa korronte hori sorrarazten duen kausaren aurka egiteari dagokiona...

Arrisku Nuklearra, Fisio Nuklearra eta Fusio Nuklearra

Arrisku Nuklearra

Istripu nuklearrak katastrofikoak izan daitezke. Tenperatura oso altuak lor daitezke, erradiazioa kanpora daiteke, eta horrek minbizia eta bestelako malformazio genetikoak sorraraz ditzake. Zentral nuklear guztietan segurtasun-neurri oso zorrotzen instalazioa exijitu behar da.

Fisio Nuklearra

Erreakzio nuklear bat da, non nukleo astun bat neutroiz bonbardatuz, nukleo hori zatitu eta bi nukleo arin sortzen diren. Prozesu horretan, zenbait neutroi eta energia kantitate handia askatzen dira. 1938an, Otto Hahn eta Fritz Strassmann-ek aurkitu zuten, masa-defektua fisionatu eta gero, energia askatzen dela. Nahitaezkoa da aktibazio-energia bat bereganatzea, nukleoak neutroia irenstean...

Giza Begia: Deskribapena eta Irudien Formazioa

Giza begia irudiak sortzen dituen organo ia esferikoa da, 2,5 cm inguruko erradioa duena.

Begia esklerotika deritzon mintzaz inguratuta dago. Mintz hau gardena da aurrealdean, eta kornea deitzen zaio. Korneatik argia barneratzen da, eta irisa eta kristalinoa kanpoko arriskuetatik babesten ditu.

Argiaren sarrera iris deritzon diafragmak erregulatzen du. Honek irekidura zirkularra du, begi-ninia deitzen dena. Begi-niniaren dilatazioaren eta uzkurduraren eraginez, sartzen den argi kantitatea erregulatzen da.

Irisaren atzean, eta hura ukituz, lente konbergente biganbil bat dago: kristalinoa. Honen konbergentzia aldatu daiteke muskulu ziliarrei esker. Muskulu horiek kristalinoaren aurpegien kurbadura handiagotzea...

Islapena deritzon fenomenoan, uhin bat bi inguruneren arteko banaketa-gainazalera iristean, uhina itzuli egiten da lehenengo ingurunera, uhin-higiduraren energiaren parte bat eramanez eta hedapen norabidea aldatuz. Islapenaren legeak: 1. Izpi erasotzailea, banaketa-gainazalaren erasopuntuko normala da eta izpi islatua plano berean daude. 2. Eraso angelua, e, eta islapen angelua, i, berdinak dira. Errefrakzioa deritzon fenomenoan, uhin bat bi inguruneren arteko banaketa-gainazalera iristean, sartu egiten da bigarrenean eta bertan hedatu egiten da, uhin-higiduraren energiaren parte bat eramanez eta hedapennorabidea aldatuz. Errefrakzioaren legeak: 1. Izpi errefraktatua, normala eta izpi erasotzailea plano berean daude. 2. Eraso-angeluaren sinuaren...

Gorputzei Eragiten Dieten Indarrak

Gorputz batek indar baten edo gehiagoren eragina jasan dezake. Gorputz baten higidura hainbat indarren eraginaren ondorioz izaten da. Hori dela eta, indar horien guztien indar erresultantea (R) kalkulatu behar da.

1. Pisu Indarra

Lurrak gorputzak erakartzen ditu; erakarpen-indar horri pisu (P) deritzo.

2. Indar Normala

Indar normala (N) gainazalek haren gainean dauden gorputzetan eragiten duten indarra da. Gainazalarekiko zuta da.

N = -P (plano horizontaletan)

3. Marruskadura-Indarra (Fmar)

Higiduraren aurka egiten duen indarra da.

4. Bultzada-Indarra

Fluido batean (gasa edo likidoa) murgilduta dagoen gorputz batean eragiten duen indarra da bultzada.

5. Tentsio-Indarra

Gorputz bat soka bati edo kable bati lotuta dagoenean...

Lenz-en Legea: Korronte Induzituaren Noranzkoa

Korronte induzituaren noranzkoa zehazteko araua da Lenz-en legea, eta hau dio: induzitutako korrontearen noranzkoa, korronte hori sorrarazten duen kausaren aurkakoa da. Adibidez, iman baten ipar poloa espira baterantz hurbiltzean, espiran zeharreko fluxu magnetikoa handitzen da. Lenz-en legearen arabera, korronte induzituaren noranzkoak fluxu magnetikoaren aldaketari aurka egingo dio, eta ipar polo bat sortuko da alde horretan, hurbiltzen ari den ipar poloa aldentzeko. Aldiz, imana urruntzean, korrontearen noranzkoa alderantzikatu egiten da, aurkako eremu magnetiko bat sortuz, eta espiraren alde horretan hego polo bat eratuko da, aldentzen ari den ipar poloa erakartzeko. (Irudia ikusi)

Sorgailu Elektrikoa:

Korronte Elektrikoen arteko Indarrak eta Amperearen Definizioa

Korronte Elektrikoen arteko Indarrak (Biot-Savart eta Lorentz)

Korronte elektrikoak edo mugimenduan dagoen karga batek eremu magnetiko bat sortzen du, kargaren, abiaduraren eta distantziaren araberakoa (Biot-Savart). Eremu magnetiko batek karga baten gainean indar jakin bat eragiten du (Lorentz). Eremu magnetikoaren barruan korronte bat egotean, eremuak indar magnetikoa eragiten dio korronteari.

Korronte Paralelo edo Antiparaleloen Indarrak

Noranzko bereko bi korronteren artean erakarpen-indarra ematen da; aldiz, aurkako noranzkoetan alderapen-indarra emango da.

• I₁ korronteak eremu magnetiko bat sortzen du bigarrenean (B-ren formula).
• B₁-ek 2. eroalearen gainean indarra eragiten du, B₁