Batxilergoa mailako apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

ARROKAK SORTZEN DITUZTEN PROZESUAK ETA INGURUAK

1. Ur Basatien Eragina

• Kanpo-eragile Geologikoak: Lurrazala higatu, garraiatu eta metaketa prozesuak eragiten dituzten kanpoko faktore fisikoak dira. Horien artean daude Eguzkiaren energia, Lurraren grabitatea eta Ilargiaren grabitate-indarra.

• Ur Basatia: Euri handien ondoren, lur gainean abiadura handiz mugitzen den ur-kopuru handia da.

• Higaduraren Faktoreak: Ur basatien higadura areagotu egiten da landare gutxi dagoenean (lurrak babesik ez duelako), harriaren sendotasuna ahula denean (errazago suntsitzen direlako) eta malda handia denean (urak azkarrago higatzen duelako).

• Erliebearen Modelatuak: Karkabak, euri-bideak, sorginen tximiniak eta material ahuletako formak dira ur basatiek sortutako ohiko erliebe-formak. Bardeetako (Nafarroa) paisaia

Euskarazko Terminoen Azterketa

Hona hemen euskarazko hainbat termino eta haien definizioak:

• Abaildu: nekatu
• Abaro: babesleku
• abil-uste: abila
• afut1: tantakeriak!
• ahalenetan: alajaina
• aharrausika: aho-zabalka
• Ahurren: eskubarne
• Aiduru: zain
• Aiene: intziri
• aiheru: keinu
• aihuma: aisene
• aihumaka: aineka
• aldaberetara: aldakorra
• aldaera: aldaki
• alderraia: norabide gabekoei
• alkazi: zuhaitza
• amoltsuok: adeitsu
• antzua: elkor
• apika: agian
• Arrakeroak: tranpati
• arranbilaka: trumilka
• arranpak: karranpa
• astalkatu: matazatu
• asunak: osin
• atezu: teinkatasunez
• ausikiaren: hozkada
• autu: solasaldia
• azkon: gezi
• balan: sorta
• baldarragoari: dorpe
• bareak: lasai
• barribidean: auzoa
• Barrunbeez: errai
• Beilariak: zaintzaile
• Berariaz: apropoz
• Bet-betan: bat-batean
• betizua: zaputz
• betokerrarena: begi-oker
• bidasa:

Iruzkin honetan, 1900eko Espainiako biztanleriaren piramidea aztertuko dugu, sexuaren eta adinaren araberako banaketa kontuan hartuta.

Sexuaren araberako banaketa

Gizonek maskulinotasun tasa handiagoa dute beheko mailetan. Bi sexuak 35-39 urte bitarteko taldean parekatzen dira. Piramidearen goialdean, aldiz, emakumezkoak dira nagusi, bizi-itxaropen handiagoa, sendotasun biologikoa eta bizi-estiloa direla medio.

Forma eta egitura demografikoa

Piramidea triangeluarra da: gazteak biztanleriaren %35 baino gehiago dira, eta adinekoak %5 baino gutxiago. Oinarria zabala da jaiotza-tasa handiengatik, baina tontorra azkar estutzen da bizi-itxaropen txikiaren ondorioz.

• Jaiotza-tasa: Altua, landa-eremuko ekonomian haurren laguntza beharrezkoa zelako eta jaiotza-

Tenperamentua, nortasunaren oinarria da, eta substratu neurofisikoa, endokrinoa eta biokimikoa barne hartzen ditu, herentzia biologikoari lotuta dago eta oso zaila da aldatzen. Izaera eta nortasuna antzeko kontzeptuak dura. Gizabanakoaren ezaugarri psikologikoei dagozkie, baina izaerari balio etikoa atxikitzen diogu, horrela norbait izaera onekoa edo txarrekoa dela diogu. Izaera aldakorra da. Esan dezakegu izaerak eta tenperamentua nortasuna osatzen dutela. Eredu intrukturala. Fred hiru eremutan banandu zuen nortasuna: zera, nia eta supernia. Zera. Nortasunaren oinarri primitiboena da, instintuen eremua. Jaiotzatik dugu gurekin eta inkontzientzia da. Zerean sortzen diren irrikak berehala asetzeko joera daukagu, plazerran printzipioak zuzente...

Baliabide Naturalen Sailkapena eta Erabilera

Baliabide naturalak ezinbestekoak dira gizartearen garapenerako. Hauek sailkatzen dira:

• Berriztagarriak: Denbora tarte batean berrizten direnak, arrazoiz erabiltzen badira.
• Berriztaezinak: Denborarekin agortzen direnak, kantitatea murrizten da erabiltzean.

Inpaktuak eta Arriskuak

Jarduera batek ingurumenean eragindako aldaketa multzoa da inpaktua. Arriskuak, berriz, ingurumenerako kalteak sor ditzaketen gertakariak dira.

• Inpaktuak: Positiboak/negatiboak, magnitudea, zuzenak/zeharkakoak, iraupena, hedadura.
• Arriskuak: Naturalak (biologikoak, klimatikoak, geologikoak), teknologikoak/kulturalak, mistoak.

Energia Baliabideak

Gizakion garapena eta energiaren eskuragarritasuna estuki lotuta daude.

Erregai fosilak

• Petrolioa

1. Gaia eta garapena: Bi anaien arteko lotura

Istorioaren gai nagusia bi anaien arteko harremana eta zaintza da, baina, aldi berean, gizartearen zailtasunek eta errealitateak nola eragiten duten erakusten du. Paulo anaia nagusia da eta, aita hil aurretik, Daniel zaintzeko ardura hartu zuen. Daniel adimen-urritasuna duen mutila da, eta horrek egoera konplexuak sortzen ditu, bai berarentzat, bai Paulorentzat.

Istorioan zehar, irakurleak ikusten du nola Paulo etengabe saiatzen den bere anaia babesten eta haren ongizatea bermatzen, nahiz eta gizartearen presioak eta egoerak zaildu egiten diren. Garapen horrek, tentsio handiko uneak eta gatazkak igaro ondoren, amaiera tragiko batera darama irakurlea, bi anaien arteko lotura eta ingurunearen ondorioak...

Ideia filosofiko oso desberdinak

Platon idealista eta Aristoteles errealista ziren. Platonek dualismo ontologikoa zegoela esaten zuen, bi mundu. Esentziak gauzetatik bananduta (ideiak TRANSZENDENTEAK → mundu honetatik at). IDEIAK existitu eta benetako errealitatea dira. PERFEKZIOA mundu sentikorretatik at dago: TELEOLOGIA TRANSZENDENTEA.

Aristotelesentzat, mundua substantzien konposaketa HILEMORFIKOA da: materia + forma. Forma materiaren barnean dago; INMANENTE. Existitzen direnak OBJEKTU/BANAKO KONKRETUAK dira → zerizana (esentzia, forma). Izaki orok funtzio bat lortzea du helburu: TELEOLOGIA INMANENTEA. Ongiaren ideia printzipio ontologiko-etiko-politikoa da. Motor ibilgea = Azken kausa inkausatua.

EPISTEMOLOGIA: ezagutza-teoria

Platonen...

Bigarren Errepublika, Autonomia Estatutua eta Gerra Zibila Euskal Herrian

1931ko Hauteskundeak eta Autonomiaren Bidea

1931ko apirilaren 12ko hauteskundeek Errepublika ekarri zuten. Euskal Herriko hiri industrializatuetan errepublikano-sozialistek lortu zuten garaipena, baina Gasteizen eta Iruñean monarkikoek. Hala ere, Euskadiko nazionalistak eta karlistak ez ziren Errepublikaren guztiz aldekoak (Donostiako Ituna ez zuten sinatu, 1930), ezta guztiz kontrakoak ere; baina Errepublikaren jarrera antiklerikalaren kontra zeuden.

1931ko udal hauteskundeetan, Euskal Herrian eskuineko alderdiek irabazi zuten: EAJ izan zen nagusi, eta Tradizionalistek (Karlistek) indar gehien izan zuten Araban eta Nafarroan. Hirigune industrializatuetan, aldiz, sozialistak...