Apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Espainiako Berrezarkuntza (1874–1931)

2.1 Sistema Politikoa, Indarrak eta Oposizioa

• Berrezarkuntza (1874–1931): Alfonso XII.a tronura itzuli zen eta Cánovasek “Bakea eta Ordena” sistema sortu zuen, helburua egonkortasun politikoa berreskuratzea.

• Turnismoa: Alderdi Kontserbadorea (Cánovas) eta Alderdi Liberala (Sagasta) txandakatzea, monarkia parlamentarioa eta 1876ko Konstituzioa onartuz.

• Kazikismoa: Tokiko potentatuek (kazikek) botoak manipulatzen zituzten, emaitza aurrez adostuta.

• Oligarkia eta Erregearen rola: Gobernuaren eta alderdien kontrola, armada eta Eliza funtsezkoak ziren sistemarako.

• Oposizioa:

  • Politikoa/intelektuala: Errepublikanoak, sozialistak (PSOE, UGT).

  • Nazionalista: EAJ, Kataluniako Lliga, autonomia edo nazio eskaria.

  • Soziala/

Jaiotza-tasaren bilakaera (1900-1975)

Grafikoak XX. mendearen lehen hiru laurdenetan jaiotza-tasak izandako bilakaera aztertzen du.

1900-1920: Jaitsiera eta kontrol tradizionala

Jaiotza-tasa jaitsi egin zen, jaiotzen kontrola sistema tradizionalen bidez hasi zelako. Arrazoiak:

• Haurren heriotza-tasak behera egin zuen, eta haur gehiagok irauten zuten bizirik.
• Lehen Mundu Gerraren (1. MG) ondorioak: prezioak asko igo ziren, biztanleriarentzat kaltegarria izanik.

1920: Susperraldi laburra

1920an jaiotza-tasa suspertu zen, ekonomia-oparotasunari esker.

1930-1956: Jaitsiera handia

1930etik 1956ra berriz jaitsi zen jaiotza-tasa. Arrazoi nagusiak:

• 1929ko krisi ekonomikoa.
• Bigarren Errepublikaren garaiko ezegonkortasun politikoa.
• Erbesteratzeak.
• Zailtasun ekonomiko

Zelula Mintzaren Konposizioa

Fosfolipidoak

Anfipatikoak dira: buru hidrofiloa eta isats hidrofoboak dituzte.

Esfingolipidoak

Adibidez, glukolipidoak.

Esterolak

Kolesterola da nagusia animalia-zelulan.

Kolesterola

Kolesterola ugari duten mintzek iragazkortasun eta jariakortasun txikiagoa dute.

Jariakortasunean eragina duten faktoreak

• Gantz-azido aseek: Jariakortasuna txikitzen dute.
• Gantz-azido asegabeek: Trinkotasuna galtzea eragiten dute (jariakortasuna handitzen).
• Gantz-azidoen luzera: Luzera handiagoak interakzio hidrofobiko gehiago izatea eragiten du.
• Tenperatura: Txikitu ahala, molekulen mugikortasuna ere txikitzen da.

Zelulen Arteko Loturak

Lotura Estuak (Tight Junctions)

Ondoko zelulak epitelioetara lotzen dituzte, hesi moduan. Molekulak eta ioiak zeharkatzea...

Seiurteko Demokratikoa (1868-1874)

Seiurteko Demokratikoa (1868-1874): KLa Gloriosa izeneko 1868ko iraultzak Isabel II.aren erregealdia amaitu zuen eta Espainian liberalismo demokratikoaren hastapena markatu zuen. Kausa nagusietako bat Isabel II.aren erregealdiak sortutako ezinegona izan zen, ustelkeria eta kontrol falta handiak tarteko. Erregimen moderatuaren autoritarismoak herritarren eskubideak mugatu zituen, zentsura eta manipulazio politikoa erabiliz, eta honek desadostasun sakona sortu zuen gizartean. Beste alde batetik, 1860ko hamarkadaren amaierako krisi ekonomikoak ondorio larriak izan zituen nekazaritza eta industria sektoreetan, eta burdinbideak ere gainbehera egin zuen. Honen ondorioz, langabezia, gosea eta miseria orokortuta, klase...

Azido-base kimika eta oxidazio-erredukzio oinarriak

H₃O⁺

Azido sendoak: HCl, HBr, HI, HClO₄, HClO₃, H₂SO₄, HNO₃

Azido ahulak: HF, HCN, HNO₂, CH₃COOH

OH^-

Base sendoak: hidroxidoak (OH)

Base ahulak: NaOH, NH₃, CH₃NH₂...

Gatzen hidrolisia

Azido sendoa + base sendoa = pH neutroa: ez dago hidrolisirik (NaCl → Na⁺ + Cl^-)

Na⁺: NaOH-tik dator, base sendoa, ez hidrolisia.

Cl^-: HCl-tik dator, azido sendoa, ez hidrolisia.

Azido sendoa + base ahula = pH azidoa: hidrolisia (NH₄Cl → NH₄⁺ + Cl^-)

NH₄⁺: NH₃-tik dator, base ahula, hidrolisia. → NH₄⁺ + H₂O → NH₃ + H₃O⁺

Cl^-: HCl-tik dator, azido sendoa, ez hidrolisia.

Azido ahula + base sendoa = pH basikoa: hidrolisia (Na₂CO₃ → 2Na⁺ + CO₃^2-)

Na⁺: NaOH-tik dator, base sendoa, ez hidrolisia.

CO₃^2-: H₂CO₃-tik dator, azido...

TESTUAREN SAILKAPEN/KOKAPENA

Lehen mailakoa. Testu mota: juridikoa (konstituzioa). Gaia: politikoa. Egilea: kolektiboa, Gorteak + Alfontso XII. (botere legegilea zuten bi erakundeak + Erregeak legeak berretsi behar). Izaera: publikoa. Hartzailea: Espainiako herria. Helburua: Espainian egonkortasun eta ordena politikoa ezartzeko marko juridiko berri bat sortzea. Kokapena: Berrezarkuntza borbonikoaren hasieran kokatua, Alfontso XII.aren erregealdian (1874-1885), Canovas del Castilloren sistemaren oinarriak ezarri zirenean.

ANALISIA/IDEIA NAGUSIAK

Egitura: sarrera + 8 artikulu. Sarrera: testua burutu duten pertsonaien aurkezpena egiten Alfontso XII.a (“Jainkoaren graziaz Espainiako errege konstituzionala”) + Gorteak (botere legegilea, Erregearekin...

Atomoek elkarrekin lotuta egoten diren indarren multzoa dira, non molekulak edo kristalak sortzen diren. Era berean, likido eta solidoetan dauden molekulek elkarri eusten dieten indarrak ere badira. Lotura kimikoen izaera elektrikoa da, elkarri erakartzen diren alde + eta alde - dutelako.

Oktetoaren araua

Atomoen arteko loturak dira, bakoitzak bere aldetik baino egonkortasun handiagoa eta energia txikiagoa duten multzoak sortzeko. Atomoek 8 araua betetzen dute: balentzia geruzan 8 elektroi izatea. Hau gas nobleen konfigurazioa izatea da, eta egonkortasuna lortzeko.

Lotura ionikoa

Ionikoa: ioi positiboen eta ioi negatiboen arteko erakarpen elektrostatikoa da. Elektronegatiboenek elektroiak irabazten dituzte, anioiak eratuz, eta elektropositiboenek...

Giza gorputzeko hezurrak

Hurrengo zerrendak giza gorputzeko hezur nagusiak eta horiei lotutako egitura anatomikoak biltzen ditu.

1. Gorputzeko hezur nagusiak

• Garezurra
• Orno zerbikalak
• Bularrezurra
• Humeroa
• Saihetsezurrak
• Erradioa
• Kubitua
• Eskuko hezurrak
• Errotula
• Tibia
• Oineko hezurrak
• Peronea
• Femurra
• Eskumuturreko hezurrak
• Sakroa
• Koxala
• Orno lunbarrak
• Omoplatoa (eskapula)
• Klabikula
• Beheko baraila
• Goiko baraila

2. Garezurreko hezurrak

• Parietala
• Okzipitala
• Tenporala
• Frontala
• Esfenoidea
• Etmoidea

3. Aurpegiko hezurrak

• Sudur-hezurrak
• Korneteak
• Beheko baraila
• Hortzeria
• Sudur-trenkada
• Goiko baraila
• Malarra
• Sudurrekoa
• Mentoniano zuloa
• Artikulazio tenporo-baraila

4. Sudur-kornete eta sinusak

• Goiko kornetea
• Erdiko kornetea
• Beheko kornetea
• Sudur-hobiak
• Baraila-sinua
• Gelaska-etmoidalak
• Orbita
• Garezur-barrunbea

5.

Espainiako Restaurazioaren krisia eta diktadurak

Sanjurjada: 1932ko abuztuan Sevillan gertatutako altxamendu militarra, José Sanjurjo jeneralak zuzendua Errepublikaren aurka. Andaluziako militar batzuen, monarkikoen eta latifundistenen babesa izan zuen. Altxamendua porrot egin zuen eta parte hartzaileak atxilotu zituzten.

Semana Trágica

Semana Trágica de Barcelona: 1909ko udan Bartzelonan gertatutako ekintza biolentoei emandako izena. Antonio Maura gobernuak (Partido Conservador) erreserbistak (gehienak langile-klaseko familia-buruak) Marokoko gerrara bidaltzeko dekretua eman zuen. Sindikatuek greba orokorra deitu zuten, eta hiria aste osoan paralizatu zen. Istiluek hildakoak eta eraikin erlijioso eta zibilen suntsiketa eragin zituzten. Errepresioa...

Rousseau-ren Kontratu Soziala: Botere Legitimoa eta Nahimen Orokorra

Jean-Jacques Rousseau, pentsalari suitzarra, Kontratu Soziala idaztean botere legitimoaren iturria eta mugak ezartzea zuen helburu. Hobbes eta Lockeren pentsamenduan, askatasuna murrizten da babesaren truke. Rousseau-k, aldiz, bere kontratu sozialaren bertsioan bi kontzeptu hauek uztartzen dituela dio, nahimen orokorraren doktrinaren bidez.

Nahimen Orokorra: Estatuaren Ongizate Amankomuna

Estatuaren parte diren indibiduoek helburu amankomunak dituzte. Estatuaren nahia ongizate amankomuna da. Adibidez, estatu batean pertsona guztiek zergak murriztea nahi badute ere, gehiengoaren ongizatea murriztea badakar, ez litzateke aplikatu behar. Beraz, nahimen orokorra zergak mantentzea...