Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Gradiente Geotermikoa

Gradiente geotermikoa tenperaturak Lurraren gainazaletik barrualdera duen hazkundea da. Gainazaletik hurbil, gradientea 30 ºC ingurukoa da, sakonerako kilometro bakoitzeko.

Lurraren Barneko Fenomenoak

Bolkanismoa

Bolkanismoa Lurraren barruan urtutako harriak gainazalera irtetea eragiten duen fenomenoa da.

Lurrikarak

Lurrikarak lurrazalaren mugimendu zakarrak eta laburrak dira.

Kontinenteen Jitoa

Kontinenteen jitoa kontinenteen higidura horizontalak eta motelak dira. Ipar Amerika eta Europa hiru milimetro urruntzen dira urtero elkarrengandik; horren ondorioz, Ozeano Atlantikoa handiagoa da.

Isostasia

Isostasia lurrazalaren higidura bertikalak eta geldoak dira. Zenbait lekutan, lurrazala hondoratu egiten da, eta beste batzuetan,...

Prezipitazioa Iberiar Penintsulan

Prezipitazioa hodeietatik lurrera erortzen den ura da, egoera likidoan edo solidoan. Hiru mota nagusi daude:

• Orografikoak
• Konbekziozkoak
• Fronteetakoak

Prezipitazio Eremuak Penintsulan

Iberiar Penintsulan hiru prezipitazio-eremu nagusi bereizten dira:

1. Eremu Ugariak

Prezipitazio ugariak faktore geografiko eta termodinamikoek eragiten dituzte:

Faktore Geografikoak:

• Latitudea: Penintsula ipar hemisferioan dagoenez, tenperaturak hotzagoak dira eta prezipitazioak ugariagoak iparraldean. Latitudearen ondorioz, Galiziako mendebaldea ekialdea baino hezeagoa da, aire-masa hezeak mendebaldetik sartzen direlako.
• Erliebea: Altitudeak eragina du; zenbat eta altuago izan erliebea, orduan eta gehiago jaisten da tenperatura eta ugaritzen

Lurra, Planeta Dinamikoa

Lurreko partikula bat ere ez da inoiz gelditzen, ezta kontinenteetako harri solidoa ere. Kontinenteak beraien jitoan mugitzen baitira planetaren barrualdeko korronteek bultzatuta.

Atmosferaren Konposizioa eta Klima

Atmosfera aldatu egiten da: bere konposizioa asko aldatu eta aldatzen ari da, baina kantitate eskaseko zenbait gasek kontrolatzen dute klima, eta, hortaz, bizitza.

Berotegi-gasak: Ur lurruna, CO₂ eta CH₄ berotegi-gasak dira. Horrelakorik ez balego, atmosferaren batez besteko tenperatura -18 °C-koa izango zen, ez 15 °C-koa.

Planeta Ozeanikoa

Eguzki-sistemako satelite askotan ura ugari dago, hala ere, ozeanoen gainazala izoztuta dago. Lurraren gainazaleko ura likidoa izateko arrazoiak hauek dira:

1. Eguzkitik hurbilago

Fluidoen Konbekzioa eta Lurraren Barne Egitura

Fluidoak berotzean egonkortasuna galtzen dute. Dentsitatea galduz goraka doaz, eta dentsitatea hartuz beheraka. Nukleo metalikoak dentsitate handiagoa du mantu harritsuak baino, eta horregatik ez dira nahasten, nahiz eta biak konbekzioan egon.

• Lur magnetismoa: Kanpo-nukleoko burdina likidoa astintzen duten konbekzio-korronte bortitzen eraginez sortzen da.
• Kontinenteen higidura: Lurraren mantuan sortzen diren konbekzio-higidurek eragiten dute.
• Bolkanismoa: Mantuaren oinarritik lurraren gainazalerako bero-garrek sortu dituzte gure planetako mendikate bolkaniko aktiboenak: dortsal ozeanikoak.
• Sismikotasuna: Kontinenteen eta ozeano-hondoen higidurek haustura handiak sortzen dituzte litosferan.
• Material-bereizketa:

Euskal Mendien Ezaugarriak

Pirinioen eta Kantauriar mendikatearen artean daude kokatuta, baina geomorfologiaren ikuspegitik Pirinioen jarraipena dira. Materialak, Aro Sekundarioan fosa pirenaikoaren luzapenean metatutako kareharrizkoak, hareharriak eta margak dira gehienbat. Alpetar Orogenesian, sedimentu horiek tolestu egin ziren Bizkaiko Golkoaren paraleloan. Beraz, ibaiek mendilerro horiek higatu dituzte, haran txiki eta estuak sortuz, baita itsasadarrak ere (Oria, Deba). Kostako erliebea harritsua da. Eremu horretako ekialdean, Pirinioetako ardatzarekin erlazionatzen den eremu silizeoa dugu: Aiako Harriak, granitoz osatutako eremua.

Itsasertzeko mendilerroa

Itsasertzeko mendilerroa Gipuzkoako kostaldetik hedatzen da, eta mendilerro horretan...

1. Penintsulako Erliebea

Erliebea: lurrazalak dituen formen multzoa da. Lurraren barruko indarrek sortutako egitura geologikoaren eta kanpoko eragileek (meteoro atmosferikoak, ura eta izaki bizidunak) eragindako modelaketaren emaitza dira.

Ezaugarriak:

• a) Itxura trinkoa du, zabala da eta kostaldeak zuzenak ditu.
• b) Bataz besteko altitudea nahiko handia da, 660 m.
• c) Erliebe menditsua du periferian.

Unitate Morfoestrukturalen Motak:

• a) Zokaloak: Paleozoikoan edo Aro Primarioan sortutako harri gogorreko (granitoa, arbela...) lautadak dira. Gogorrak direnez, lurraren orogenia-indarrek ez dituzte tolesten, apurtzen baizik.
• b) Antzinako mendiguneak: Aro Tertziarioan sortutako mendiak dira. Zokalo bateko bloke bat altxatzean gertatzen dira; materialak Paleozoikokoak

Iberiar Penintsulako Mendikateak eta Sakonuneak

Goi-lautada Galiziako eta Leoneko mendigunea, Kantabriar mendikatea, Iberiar mendikatea eta Sierra Morena dira. Aro tertziarioan eratu ziren, Goi-lautadako blokeak altxatzean itsasoak jalkitako materialak tolestean.

Mendikateak

a) Galizia eta Leoneko mendigunea: Aro tertziarioan sortu zen, Goi-lautadaren zokaloko ipar-mendebaldeko angelua alpetar orogenesian altxatzean. Erliebe altuera txikia du eta faila ugarik mozten dituzte.

b) Kantabriar mendikatea: Bi sektore ditu, ondo bereizita:

• Mendebaldeko sektorea, Asturiaseko mendigunea: Aro tertziarioan sortu zen, Goi-lautadako zokaloaren sektore hau alpetar orogenesian altxatu zelako. Bertako materialak paleozoikoak dira. Mendebaldeko muturrean, materialen

Unitate Morfoestrukturalak: Goi-lautada, Mendilerroak eta Arroak

Goi-lautada (Meseta)

Antzinaroko Zokalo Paleozoikoa

• Garaia: Aro Primarioa, Orogenia Hertziniarra
• Materiala: Silizeo
• Kokapena: Penintsularen mendebaldea
• Eraketak: Zamora-Salamancako eta Extremadurako penilautadak

Barruko Mendilerroak

• Garaia: Aro Tertziarioa, Orogenia Alpetarra
• Kokapena: Iberiar Penintsularen erdialdea
• Materiala: Granitoa
• Eraketak: Mendikate Zentrala eta Toledoko Mendiak (domoa, berrocala, tora, kaosa)

Barruko Arro Sedimentarioak

• Garaia: Aro Tertziarioa, Orogenia Alpetarra
• Banaketa: Ipar eta Hego Goi-lautadak
• Materiala: Buztina, kareharria
• Formak: Badlandak, lubakiak, karkabak, ubalak, dolinak
• Eraketak: Duero, Tajo eta Guadiana

Goi-lautadaren Inguruko Mendiak

• Garaia: Aro Tertziarioa,

Ozeanoen Hondoaren Hedadura

Hedaduraren Froga Zientifikoak

1960. urtearen inguruan, bazekiten ozeanoen hondoa basaltoz osatuta zegoela batez ere, bai eta dortsal ozeanikoa jardunean zeuden mendikate bolkaniko batzuez eratuta zegoela ere, eta mendikate horiek fluxu termiko eta sismikotasun handia zutela.

Harry Hessen Teoria: Azal Ozeaniko Berria

1962an, Harry Hess geofisikariak adierazi zuen azal ozeaniko berria sortzen zen eremua zela, berez, dortsala, eta material berriak alde batera eta bestera bultzatzen zituela azal ozeanikoa. Horrela, ozeanoa hedatzen ari omen zen.

Ozeano Atlantikoaren Irekiera eta Hedapena

Dena argitzen hasi zen. Ozeano Atlantikoa ireki egin zen Europa eta Afrika ekialderantz, eta Ipar Amerika eta Hego Amerika mendebalderantz...

1. Energia Berriztagarriak

Berrizta daitekeena. Naturalki berriztatzen diren baliabideak dira, giza ikuspegitik agortzeko arriskurik ez duen energia-iturria. Esate baterako, eguzkia, haizea, biomasa, etab.

2. Errekurtso Energetikoa

Energia-iturri batetik eskuragarri dagoen energiaren kantitatea; hau da, energia-iturri horretatik ustiatu egin daitekeen kantitatea.

3. Energia Nuklearra

Atomo-nukleo astun bat bi nukleo arinetan zatitzen denean energia asko askatzen du bero moduan. Prozesu horri fisio esaten zaio, eta hori da, hain zuzen, zentral nuklearretan erabiltzen dena. Uranioaren isotopoak neutroiekin bonbardatzen dira, nukleoa zatitzean sortzen den bero-energia energia elektriko bihurtzeko.

4. Tenperaturaren Inbertsioa

Lainoa edo kea gora joan...