Iberiar Penintsulako Erliebea: Mendikateak eta Sakonuneak

Iberiar Penintsulako Mendikateak eta Sakonuneak

Goi-lautada Galiziako eta Leoneko mendigunea, Kantabriar mendikatea, Iberiar mendikatea eta Sierra Morena dira. Aro tertziarioan eratu ziren, Goi-lautadako blokeak altxatzean itsasoak jalkitako materialak tolestean.

Mendikateak

a) Galizia eta Leoneko mendigunea: Aro tertziarioan sortu zen, Goi-lautadaren zokaloko ipar-mendebaldeko angelua alpetar orogenesian altxatzean. Erliebe altuera txikia du eta faila ugarik mozten dituzte.

b) Kantabriar mendikatea: Bi sektore ditu, ondo bereizita:

• Mendebaldeko sektorea, Asturiaseko mendigunea: Aro tertziarioan sortu zen, Goi-lautadako zokaloaren sektore hau alpetar orogenesian altxatu zelako. Bertako materialak paleozoikoak dira. Mendebaldeko muturrean, materialen gogortasuna bestelakoa denez (arbelak eta kuartitzak). Ekialdeko muturrean kareharri primario ugari daude eta Picos de Europa eratzen dute.
• Mendikatearen ekialdeko sektorea, Kantabriar mendia: Aro tertziarioan sortu zen itsasoak Goi-lautadaren ertzean jalkitako material sekundarioak tolestean. Materialak kareharriak dira, baina sektore batzuetan, materialen gogortasun desberdinaren eraginez, erliebe jurasikoak sortu dira.

c) Iberiar mendikatea: Mendikate ertaina da, eta aro tertziarioan sortu zen itsasoak Goi-lautadaren zokaloko ekialdeko ertzean jalkitako material sekundarioak tolestean. Materialak kareharriak dira, baina sektore batzuetan harri paleozoikoak (Goi-lautadako zokaloa betetzen) eta harri bustintsuak (barruko fosak betetzen) daude. Bi sektore bereizten dira: Iparraldeko herena eta Soriaren hego-ekialdea.

d) Sierra Morena: Ez da mendikatea berez, Goi-lautada eta Guadalquivir harana banatzen dituen maila bortitza baino. Faila erraldoi modura interpretatu da, baina puntu askotan apurtutako makurdura handia da. Aro tertziarioan sortu zen, Mendikate Betikoak altxatzean hegoaldetik egindako bultzadaren eraginez. Harri, paleozoikoa, kolore ilunekoa, eta landaredia (estrepa).

Goi-lautadaren Kanpoko Sakonuneak

Goi-lautadaren kanpoko sakonuneak Ebro eta Guadalquivir ibaienak dira. Biak arro edo fosa aurrealpetarrak dira, forma triangeluarrekoak. Aro tertziarioan sortutakoak eta gaur egun erliebe ia horizontalak dira.

Ebroren Sakonunea

a) Ebroren sakonunea: Pirinioen pareleloa da. Antzinako Ebroko mendigunearen lekua hartzen du. Mendigunea hondoratu egin zen inguruko mendikateak altxatu zirenean. Sakonunean, itsasoa egon zen, gero, itxi egin zen, eta aintzira handi bihurtu zen aro tertziarioan amaiera arte. Ebrok itsasoraino bidea egin zuen Kataluniako Kostaldeko mendikatean zehar. Itsas materialak eta kontinentalak ditu, lodiak sakonunearen ertzetan (konglomeratuak) eta finagoak erdialdean (hareharriak, margak, igeltsuak, kareharriak eta gatzak).

• Somontanoak: Apur bat inklinatuta daude, eta sakonunearen kanpoko mendilerroen eta sakonunearen erdigunearen artean kokatzen dira. Konglomeratuek osatzen dituzte, ibaiek mendi-erliebeetatik garraiatutako material lodi eta gogorrek. Zuloak egin ziren eta zulo horiek material bigunetan sortutako sakonuneak dira.
• Sakonunearen erdigunean estratuak horizontalak dira, eta modu alternatiboan kareharri gogorrek eta buztinak, margak eta igeltsu bigunek eratzen dituzte. Horre emaitza mahaien edo lautaden erliebea, kareharriekin, eta badlands izenekoen erliebea, material bigunetan, ingurua oso lehorra da.

Guadalquivirren Sakonunea

b) Guadalquivirren sakonunea: Mendikate Betikoen paraleloa da. Lehenengo itsasora irekita egon zen. Gero, kostako aintzira edo albufera bihurtu zen eta, geroago, lohiz betetzean, padura zingiratsuak sortu ziren. Buztinez, kareharriz eta itsas margaz bete zen. Erliebean, buztinak nagusi zirenez, landazabal apur bat uhinduak sortu ziren. Kareharrizko mantuak sortzean, mahaiak eta muino lekukoak edo mendixkak eratu ziren.

Goi-lautadaren Kanpoko Mendikateak

Goi-lautadaren kanpoko mendikateak Pirinioak, Euskal mendiak, Kataluniako kostaldeko mendikatea eta Mendikate Betikoak dira. Aro tertziarioko alpetar orogenesian sortu ziren, muga moduan jarduten duten mendigune zaharren artean fosa ozeaniko betiko eta piriniarrean jalkitako sedimentu sekundarioak tolestean. Kareharrizko materialak dira nagusi.

Pirinioak

a) Pirinioek egitura konplexua dute:

• Ardatza: Material paleozoikoek osatzen dute, eta erliebe malkartsua du. Mendikateko altuerarik handienak bertan daude.
• Pirinioaurreak: Aro tertziarioko alpetar orogenesian sortu ziren, fosa piriniarrean jalkitako material sekundarioak tolestean. Kareharriak osatzen dute. Ardatzarekin paraleloak diren bi lerrokatzetan egituratzen dira: barruko mendilerroak eta kanpoko mendilerroak.
• Erdiko sakonunea: Margak osatutako sakonune luze eta estua da.

Euskal Mendiak

b) Euskal mendiak: Zatirik handienean, Pirinioaurrean luzapena dira. Kareharrizkoak dira, forma leunak dituzte, eta altuera ertainekoak dira. Pirinio axiala ekialdeko muturrean soilik azaleratzen da, harri paleozoikoekin.

Kataluniako Kostaldeko Mendikatea

c) Kataluniako Kostaldeko mendikatea: Pirinioen ekialdeko aldearen aldaketa da. Biak failen bidez daude bananduta. Mendikatearen iparraldeko erdia material paleozoikoek osatzen du. Hegoaldeko erdia kareharrizko lur sekundarioek osatzen du.

Mendikate Betikoak

d) Mendikate Betikoek: Geologikoki oso konplexuak dira. Sakonuneen bidez bereizitako bi mendi-sistemetan egituratzen dira.

• Mendikate Penibetikoak: Kosta inguratzen du. Aro tertziarioan sortu zen, Mendigune Betiko-Rifeko zaharra gaztetzearen eraginez. Materialak paleozoikoak dira.
• Mendikate Subbetikoa: Barrualdean dago. Aro tertziarioan sortu zen, itsasoak fosa betikoan jalkitako material sekundarioak tolestean, afrikar eta iberiar plakak hurbiltzearen ondorioz. Material horiek txandaka gogorrak (kareharriak) eta bigunak (margak) ziren.
• Sakonune intrabetikoa: Mendikate Penibetikoaren eta Betikoaren artean, sakonune txikitan dago zatituta. Material tertziarioz bete zen, eta horren eraginez, badlands izenekoen erliebea sortu zen, klima oso lehorra delako.