Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Euskal Herria ipar hemisferiko alde epelean dago. Pirinioen muturrean kokatzen da, Bizkaiko golkoaren inguruan. 20.000 km2 ko azalera du eta 7 lurraldetan banatzen da. Era Tertziarioko orogenesi Alpetarrean eratu zen. Afrikako plakak bultzatuta, Europar eta Iberiar plaken talken ondorioz altxatu eta tolestu egin ziren eta ondorioz Pirinioak eta Euskal Mendiak eratu ziren.

Pirinioen ardatza

Euskal Herriko erliebea hiru unitatek osatzen dute.

Pirinioen ardatza: Hego Euskal Herritik

Nafarroaren Ipar Ekialdetik eta Gipuzkoaren ekialdetik eratzen da, eta material paleozoikoz dago osatuta.

Pirinioen ardatzaren iparraldean

Ipar Euskal Herrian, ardatzari lotuta dago. Iparralderantz altuera gero eta txikiagoa dute.

Pirinioen ardatzaren hegoaldean

Bi lerrokatzeetan...

Metamorfismo motak

Metamorfismo dinamikoa

• Parte hartzen duen faktore nagusia presioa da: presio litostatikoa, gidatua edo tektonikoa. Arrokek jasaten duten presio altuaren eraginez gertatzen da.
• Albo-presio orogeniko altuen eraginez gertatzen da. Fenomeno mekanikoa da, eta arroken birrintzea dakar; prozesu horri milonitizazioa deritzo. Batzuetan, arrokak berotu egiten dira mugimendu erlatiboak gertatzen diren faila-planoetan izaten den marruskaduraren eraginez.
• Birrintze-prozesuari kataklasia esaten zaio. Ondoriozko arroka faila-bretxa da baldin eta prozesuaren intentsitatea baxua bada eta arrokak oso sendoak ez badira.
• Kataklasia oso sakona denean, zatiak mikroskopikoak eta luzexkak dira, eta indarrez lotuta daude. Kasu horietan, ondoriozko arrokari

Industria

Lehen mailako produktu landuak eraldatzen dituen jarduera da.

Nekazaritza

Nekazaritza intentsiboa

Ahalik eta etekin handiena ateratzea da helburua. Herrialde garatuetan teknika modernoak erabiltzen dituzte; beraz, uzta handia ateratzen da jasotzerako garaian. Garatzen ari diren herrialdeetan, oso modu tradizionalean lantzen dituzte lurrak teknikarik gabe; horrek esan nahi du ez dela oso produktiboa.

Nekazaritza estentsiboa

Herrialde garatuek nahiz garatzen ari diren herrialdeek erabiltzen dute ereiteko modu hau; hau da, lur-sailak lugorri uzten dira denbora batez, lurraren propietateak leheneratzeko. Lur-sail handietan egiten da eta ekoizpena handia da.

Fracking

Petrolioa eta gasa ateratzeko sistema bat da. Zulaketa bertikala edo horizontala...

Aipatu mineral metamorfiko motak eta bakoitzaren ezaugarri bat.

• Granatea: Oso gogorrak direnez, harri erdi-bitxi gisa erabiltzen dira ongi kristalduta badaude.
• Korindoia: Leuntzeko urratzaile gisa erabiltzen da industria-prozesuetan.
• Grafitoa: Material erresistenteak eta arinak egiteko erabiltzen da.
• Asbestoa: Isolatzaile termiko gisa erabiltzen da, baina oso toxikoa da eta, horregatik, gero eta gutxiago erabiltzen da.

Azaldu zer den mineral hobi bat.

Mineral erabilgarri bat edo gehiago kantitate handietan meta daitezkeen lurrazaleko gunea da, ustiatzeko errentagarria dena.

Nola prebenitu daitezke deformazioekin lotutako arriskuak? Eta arrisku bolkanikoak?

• Deformazioekin lotutako arriskuak prebenitzeko, failen, diaklasen eta hausturen kokapenaren azterketa

Fronte okluditua: Fronte hotzak fronte beroa harrapatzen duenean sortzen da. Aire beroa gorantz egiten du eta bi aire-masa hotz geratzen dira lurrazalean. Fronte okludituetan, prezipitazioak fronte hotzetako zein berokoetakoak bezalakoak izan daitezke.

Zona Klimatikoak

Lurreko klimak latitudearen arabera bereiz daitezke, nahiz eta beste faktore batzuek ere eragiten duten. Iberiar penintsulako klima, txorro polarraren eta fronte polarraren menpe dago.

Fronte polarra: Poloetako aire-masa hotzak eta tropikoetako beroak latitude erdietan topo egiten dutenean sortzen diren fronte hotz, bero eta okludituen segida da. Izatez, lurra inguratzen dute.

Txorro polarra: Lurra inguratzen duen oso haize-korronte azkarra da.

Iberiar penintsula Europa epelean dago....

Euskal Herriko Eskualde Geografikoak

• Kostaldeko mendikatea
• Itsasertz aurreko mendikatea
• Erdi ibilguetako mendiak eta ibarrak
• Bortziriak mendigunea
• Banalerro atlantiko-mediterraneoa
• Mendebaldeko ibarra
• Arabako Lautada
• Arabako erdialdeko mendilerroak
• Trebiñuko arroa
• Hego-ekialdeko ibarra eta mendilerroak
• Toloño-Joar mendilerroa
• Arabako Errioxa

Euskal Mendiak

Pirinioak eta Kantauriar mendilerroaren bertako sektorean kokatuta. Altuera moderatuak eta orogenesi alpinoaren ondorioz tolestu eta eraikitako Aro Sekundario eta Tertziarioko eraketa sedimentarioz osatuak.

Ebroko Zokogunea

Toloño-Kantauriar-Joar mendizerraren eta Ebro ibaiaren artean Arabar Errioxako eskualdea hedatzen da, eskualde hori Ebroko zokogune zabalaren zati txiki bat da. Tertziario eta Kuaternario...

Diagenesiaren Etapak

1. Mineralen neoformazio oxidatzailea

Sedimentu jalki berriaren poroetako urean disolbatuta dagoen oxigenoarekiko erreakzioarengatik gertatzen da. Horrela sortzen dira, esaterako, kaltzio sulfatoa (igeltsua) sulfuroetatik.

2. Mineralen neoformazio murriztailea

Bakterioen jarduera biziak oxigenoa kontsumitzen du eta oxigeno hori ezin da berritu, gainean pilatutako sedimentu geruzen ondorioz. Hori gertatzen den neurrian, ioi murriztuko mineral berriak sortzen dira. Adibidez, burdin sulfatoa (markasita) sulfuroak (pirita) bilakatzen dira.

3. Zementazioa

Mineralak (nagusiki kaltzita eta silizea) dituen ur epelak gora egiten du sedimentu sakonenetatik; hori egitean, hoztu egiten da, eta mineral disolbatuak berriz kristaltzen dira...

Ozeanoetako Korronteak

Atlantikorantz

Korronte bero horri esker, Europako klima epelagoa da. Mexikon, korronteak utzitako tokia azpiko ur hotzekin betetzen denez, klima freskatu egiten da.

Ipar polotik datozen korronte hotzak

Korronte horiek, bai Ozeano Atlantikoan bai Ozeano Barean, mendebaldetik etortzen dira, kostaldeari itsatsita. Labrador korrontea Ozeano Atlantikoan.

Koaltuko itsasoetan eratzen da

Uraren dentsitatea handitzen da uraren tenperatura hotzen ondorioz eta ura izoztean ur likidoaren gazitasuna handitzen delako.

Zenbaitetan, ur gezen ekarpenek oztopatu egiten dituzte beheranzko mugimendu horiek, esate baterako, ibai bokaletan, prezipitazio lurruntze prozesua baino handiagoa denean. Latitude altuetan, azaleko ura hotzagoa denez, dentsoagoa...

1. Goiko aldea

   Ibilbidearen hasiera da, aldapa handikoa. Urak abiadura handia hartzen duenez, harrien higadura da lan geologikorik garrantzitsuena. Ur-lasterrak, ur-jauziak eta V formako ibai-haran sakonak sortzen dira.

2. Erdiko aldea

   Ibilbidearen erdian kokatzen da, aldapa leunagoa du. Ura astiroago doa, indar gutxiagorekin. Materialen garraioa eta sedimentazioa dira nagusi.

   Uholde-lautadak eta aska formako ibai-harana ikus daitezke. Meandroak (ibai-ibilguaren kurbak) ere ohikoak dira. Meandroaren alde batean sedimentazioa gertatzen da, eta bestean, higadura. Horren eraginez, haranak zabaldu egiten dira.

   Ibaiak batzuetan energia berreskuratzen du eta lehenago utzitako sedimentuak higatu eta beherago kokatzen ditu. Lehenengo ibai-metaketak gorago gelditzen

Kristaltze Prozesu Naturalak

a) Magmak Gogortzea: Ingurune likidoak dira magmak eta bertan mineralen osagaiak aske zirkulatzen dute. Magma hoztean elementu hauek kristal-sareak eratu eta kristal solidoak eratzen dituzte. Magmak gogortzean harri magmatikoen mineralak eratzen dira.

b) Substantzia Disolbatuak Prezipitatzea: Harri sedimentario batzuen mineralak eratzen dira modu honetan. Lurpeko edo lurrazaleko uretan disolbatuta dauden substantzien ioiak elkartu eta kristalak eratzen dituzte. Hau disoluzioaren baldintza fisiko-kimikoak aldatzean gertatzen da (disolbatzailea lurruntzean adibidez).

c) Sublimazioa: Fumarola bolkanikoen irteerazuloetan gertatzen da. Gas jarioen molekulak (H, S,…) kristalizatu egiten dira.

d) Birkristaltzea: Egoera solidoan...