Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta problemak

Euskal Herriko mendiak hainbat unitate geografikotan sailka daitezke, kokapenaren eta ezaugarri geologikoen arabera. Hona hemen sailkapen nagusiak:

Ur-isurialdeen Ipar Aldean

Kostaldeko Mendikateak

• Higer lurmuturra eta Zumaia arteko mendiak: Aro Tertziarioan sortutako mendi hauek altuera txikikoak dira eta material gazteagoz osatuta daude (adibidez, Jaizkibel).
• Bost Hirietako Mendigunea (Urepele): Gipuzkoa eta Nafarroa artean kokatua, material paleozoikoz osatuta dago. 1000 metro inguruko altuera du, eta itsasotik gertu egoteak itxura menditsu eta malkartsua ematen dio.
• Itsasbazterreko Mendikatea: Kostaldetik urrunago dauden mendilerroak biltzen ditu. Altuagoak dira eta malda gogorragoak dituzte. Material nagusia kareharria da.

Erdibideko Ibaibideetako

Mendigune Zaharrak

Aro tertziarioan sortutako mendiak, zokalo baten bloke bat berriz altxatzearen eraginez, alpetar orogenesiaren presioak direla eta. Beraz, materialak paleozoikoak dira. Oro har, itxura biribil eta tontor lauak dituzte.

Tolestura-mendikateak

Aro tertziarioko alpetar orogenesiak sortutako goraguneak, itsasoak aro sekundarioan jalkitako material sedimentarioak (kareharriak) tolestean. Oro har, aldapa handiak eta forma malkartsuak dituzte. Bi mota:

• Bitarteko mendikateak (zokaloen ertzean)
• Alpetar mendikateak (itsas fosa luze eta sakonetan)

Arro Sedimentarioa

Aro tertziarioan sortutako inguru hondoratuak, sedimentuz beterikoak (buztina, kareharria). Oro har, erliebe horizontalak dituzte. Bi mota:

• Zokalo batek bloke bat alpetar orogenesiaren

Hona hemen geografia eta hidrografiarekin lotutako oinarrizko kontzeptuen bilduma:

Latitudea

Ipar hemisferioako alde epelean dagoenez, ondo bereizitako bi urtaro egotea zehazten du: negua eta uda, trantsizioko bi urtaroren bidez bereizita (udaberria eta udazkena).

Kokapena

Ezaugarri termiko desberdinak dituzten bi ur masaren eta bi kontinenteren artean dago. Horren eraginez, propietate desberdineko aire masen arteko bidegurutzea da.

Itsasoaren eragina

Urria da, oso zabala delako, kostak gorabehera gutxikoak direlako eta kostaren paraleloan mendi-erliebeak daudelako.

Ekintza zentroak

Goi- eta behe-presioko inguruak dira.

Presio atmosferikoa

Aireak lurreko unitate batean duen pisua da. Milibarretan neurtzen da barometroarekin, eta eguraldiaren mapetan...

Lehengaiak

Produktu industriala egiteko, naturako lehengaiak behar dira. Lehengaiak naturan daude, industrietan behar bezala eraldaturik, honela sailkatuta:

• Animalia jatorrizko lehengaiak: Artilea eta larrua, esaterako, abeltzaintzatik datoz eta ehungintzan erabiltzen dira arropa egiteko. Arrantza ere lehengai iturri garrantzitsua da, kontserbak, olioa eta irina egiteko.
• Landare jatorrizko lehengaiak: Nekazaritzatik datoz, ehunak egiteko erabiltzen den kotoia, esaterako. Basogintzatik zura lortzen da.
• Meatzaritza jatorrizko lehengaiak: Lurpetik erauzten dira eta hiru taldetan banatzen dira: metalikoak, ez-metalikoak eta energetikoak.

Metalikoak

Mineral horiek oso garrantzitsuak dira burdingintzaren eta metalurgiaren oinarria osatzen dutelako.

Ez-metalikoak

Bestelako...

Iberiar Penintsulako erliebearen unitate morfoestruktural handiak Goi-lautadaren inguruan antolatzen dira.

Goi-lautada

+-600/800m-ko altitudeko lautada garaia da. Aro primarioan sortu zen, orogenesi hertziniarrak sortutako mendigune Hesperiko zaharra higatzearen ondorioz. Aro tertziarioan suntsitu eta demorfatu zen alpetar orogenesiaren ondorioz.

Beraz, hiru unitate bereizten dira:

1. Antzinako zokalo paleozoikoa: Iberiar Penintsularen mendebaldean (Zamora/Salamancako eta Extremadurako penilautadak). Higadurak zokaloa estaltzen zituen material tertziarioak kendu eta material paleozoikoak (granitoa, arbela eta kuartzita) agerian geratu dira. Bi erliebe mota bereizten dira:
   • Penilautadak
   • Arroilak
2. Barruko mendilerroak: Mendikate Zentrala eta Toledoko Mendiak.

Inguru Silizeoa

Kanbriaurreko aroko eta aro primarioko harri zaharrek osatzen dute. Batez ere Iberiar Penintsularen mendebaldean aurkitzen da: Kantauriar mendikatearen, Mendikate Zentralaren, Toledoko mendien eta Sierra Morenaren mendebalderantz adarrak ditu. Beste inguru batzuetan ere arrastoak ditu: Pirinioetan, Iberiar mendikatean eta Kataluniako Kostaldeko mendikatean.

Harri nagusia granitoa da (harri kristalino eta zurruna).

Granitozko Erliebe Motak

• Granitoaren alterazio kimikoa: Granitoa kimikoki eta sakonki aldatzen da uraren eraginez. Kristalak deskonposatu eta hare horixka bihurtzen da. Haran inguruetan gertatzen da.
• Granitoaren haustura mekanikoa: Granitoa hausturengatik aldatzen da (uraren bolumen aldaketak, izozte-desizozte zikloak,

Sarrera

EAE lurralde menditsua da benetan, mutur batean Pirinioak eta bestean Kantabriar Mendilerroa baititu. Biek bat egiten dute euskal lurraldean. Sakonuneak, ipar-mendebaldetik, Ebroko fosa tektonikoa zeharkatzen duen geosinklinal kretazeo handi bati jarraitzen dio. Izan ere, harri sedimentario detritikoak dira (hareharriak, buztinak eta margak); bestetik, kareharrizko mendigune karstifikatuak agertzen dira, erliebe malkartsu eta garapen urriko lurzoruak sortzen dituztenak.

Mendi Nagusiak eta Uren Banalerroa

Altuenak (Aitxuri, Gorbeia, eta Ganbo) Kantauri eta Mediterraneoko uren banalerro diren kareharrizko mendietan daude. Banalerro horretatik kanpo, Arabako Errioxa Arabako gainerako eskualdeetatik bereizten duen Toloño-Kantabriar mendikateak...

1. Metodo Sismikoa:

Sismografoen bidez, uhin sismikoen hedapen-abiadura neurtzean datza; horrela lur barnearen egiturari eta materialen egoera fisikoari buruzko informazioa lortzen da.

Kontuan hartzen ditu:

• Uhin sismikoen abiadura zeharkatzen duten materialen egoera fisikoarekin aldatzen da.

• Geruza jariakorrak (fluidos) zeharkatzean P uhinen abiadura gutxitzen da eta S uhinak egiten dira.

• Bapateko aldaketa bakoitzak etenuneak dira; lur barneko geruzen muga dira.

7. DEFINIZIOAK:

• Dortsala:

Jatorri bolkanikoko mendikate handien antzekoak dira. Milaka kilometrotan ozeanoak zeharkatzen dute.

• Litosfera:

Lur planetako geruzarik zurrunena eta kanpokoena da. Lurrazalak eta mantuko goiko geruzak osatzen dute. Bere lodiera 100 km ingurukoa da. Plaketan banatuta daude....

Zazpi Artekadun Plakak

2.1.1 T1 KAL

• 130
• 1000
• 0,1
• 1
• 3
• 34 mm

2.2.1 T1 KAL

• 130
• 1000
• 0,1
• 1
• 2
• 32 mm

2.2.2 PB LS

• 30
• 2000
• esk
• 8
• 1

2.2.3 T3

• 30
• 1000
• esk
• 34,7
• 1
• 9 ø

2.2.4 T4

• 30
• 530
• esk
• 37,4
• 1
• 18 ø

2.3.1 T1 KALD

• 180
• 1000
• 0.1
• 1.8
• 1
• 66,4 x 32 mm

2.4.1 T5 KAL

• 100
• 1000
• 0.1
• 1
• 11
• 18-40-7,5

2.4.2 T5 KAL

• 130
• 1400
• 0.05
• 1
• 1
• 40-42-8

2.4.3.4 T5 BIS

• 130
• 1000
• man
• 1
• 1

2.5.1 T5 KALD

• 100
• 1000
• 0,1
• 1
• 10
• 38 x 15,5

2.5.2 T5 KALD

• 130
• 1400
• 0.05
• 1
• 1
• 38 x 40 x 16

2.5.3 eta 4 T5 BIS

• 130
• 1000
• man
• 1
• 1

3.1.1

• HBH
• maq //
• H1
• prof project
• N6
• altz
• x
• 8
• 1

4.1.1

• zatig
• T6
• profproj
• 30
• 1000
• 0.02
• 5.2-10
• 1x7

5.1.1

• 1800
• 570
• aut
• 0.04
• 5

Sei Artekadun Plakak

2.1.1

• 43
• 130
• 0,1
• 2

2.2.1

• 40
• 130
• 1400
• 0,1
• 3

2.2.2

• 30
• 8

2.2.3

• 11
• BAR11
• 30
• 860
• 43.3

2.2.4

• 22
• bar 22
• 30
• 430

2.2.5

• 24
• 100
• 0,2
• 1
• 1

2.2.6

• 26
• 130
• 1400
• 0.05
• 0.5
• 2

2.3.1

• 58,4
• 180
• 1000
• 0,1
• 0,8
• 1

2.4.1

• 38 x 15,6
• 100
• 840
• 0,2
• 1
• 6

2.4.2

• 40 x 16
• 130
• 1000
• 0.05

2.5.1

• 46 x 11,5
• 100
• 860
• 0,2
• 10

2.5.2

• 48 x 12
• 130
• 860
• 0.05

3.1.1

• LH
• F1140
• 12
• 1

4.

1. Ekosistema

Litosfera, hidrosfera, atmosfera eta biosferako osagai guztien arteko harremana da. Osagai guztiek elkarrekin loturik daude eta sistema horretako osagai baten aldaketak eragina du gainerako osagaietan. Lurraren ekosistema etengabe bilakatzen ari da, baina gizakiek egindako aldaketa handiek ekosistema horren oreka arriskuan jarri dute. Lurreko ekosistemak ikertzen dituen zientzia ekologia da.

2. Berotegi-efektua

Atmosferaren eginkizun naturala da, ur-lurrunak eta zenbait gasek (karbono dioxidoa eta metanoa) eragindakoa. Gas horiek berotegi bateko kristal baten moduan jarduten dute. Eguzkiaren erradiazioari pasatzen uzten diote, baina lurrazalak irradiatutako beroaren zati bat gordetzen dute (planetako tenperatura epela mantenduz,...