Euskadiko erliebea

Euskadiko erliebea bi unitate nagusik osatzen dute: Euskal Mendiak eta Ebroko Zokogunea.

Euskal Mendiak

Pirinioak eta Kantabriar Mendilerroaren sektorean kokatuta daude. Altuera moderatuko mendiak dira (1500 metrokoak altuenak), orogenesi alpinoaren ondorioz tolestu eta eraikitako Aro Sekundario eta Tertziarioko eraketa sedimentarioz osatuak (kareharrizkoak batez ere). Euskal Mendietako unitateak:

Ur-isurialdeen iparraldea

• Kostaldeko mendikateak: Higer lurmuturra eta Zumaia artean altxatzen diren mendiak (Jaizkibel). Tertziarioko materialez osatuak eta altuera gutxikoak dira.
• Itsasbazter aurreko mendikatea: kostatik urrutiago dauden mendizerrek osatzen dutena. Eremu honetan erliebeak leuntasuna galtzen du eta mendiak garaiagoak

EAEn bi erliebe úntate nagusi daude: Euskal mendiak eta Ebroren sakonunea.

Euskal Mendiak

Pirinioen eta Kantauriar mendikatearen artean daudekokatuta baina geomorfologiaren arabera Pirinioen jarraipena da.. Materialak, aro sekundarioan fosa metatutako hareharriak, kareharriak, eta margak dira. Alpetar orogenesian, sedimentu horiek tolestu ziren Bizkaiko golkoaren/atlantikoaren paraleloan. Euskal mendien barnean,

hainbat unitate paralelo bereizten dira iparretik hegora: 1) itsasertzeko mendilerroa; 2)itsasertzaren aurreko mendilerroa; 3) Bizkaiko sinklinalekoak; 4) Bizkaiko antiklinalekoak, gehiena uren banalerroan; 5)iparraldeko korridoreak; 6) hegoaldeko arroak; eta 7) hegoaldeko mendikateak.

Iparraldeko isurialdean, mendilerroak ipar mendebaldetik...

Montzoia

Lurrazala ura baino azkarrago berotzen eta hozten denean, aire masak berotu eta atmosferara igotzen dira. Horrela, lurrazalean presio baxuko guneak sortzen dira. Haizea, presio altuetako guneetatik baxuenetara igarotzean, haize asko mugitzen da eta prezipitazio ugariak sortzen dira. Ondorioz, uholdeak izan daitezke, neguan prezipitaziorik ez dagoelako.

El Niño / La Niña

Pazifikoko ozeanoa gehiegi berotzen denean, mendebaldeko eta ekialdeko ur masen tenperatura ezberdintasunak murriztu egiten dira. Haize eliseoen dinamika aldatu egiten da; ur korronteak mendebalderantz joan beharrean, ekialderantz egiten dute. Horregatik, gehiegizko ur masa beroak Hego Ameriketara iristen dira eta bertako atmosfera gehiegi berotzen dute. Baina, bertan...

Goi Lautada: Bilakaera Geologikoa eta Unitateak

1. Goi Lautada

Bilakaera Geologikoa

Aro Primarioan sortu zen, orogenesi hertziniarrean sortutako Mendigune Hesperiko zaharraren higaduraren ondorioz. Aro Tertziarioan, Goi-lautadaren zati handi bat deformatu eta suntsitu egin zen alpetar orogenesian. Hori dela eta, hiru unitate bereiz daitezke:

• Antzinako zokalo paleozoikoa
• Barruko mendilerroak
• Barruko arro sedimentarioak

a) Antzinako Zokalo Paleozoikoa

Iberiar penintsularen mendebaldean bakarrik dago agerian gaur egun. Higadurak zokaloa estaltzen duten material tertziarioak suntsitu ditu, eta material silizeo primarioak agerian geratu dira: granitoa, arbela eta kuartzita.

• Penilautadak: Erliebe lauak dira. Granitoaren gainean modelatutakoak arbelaren

Litologia-eremuak

a) Silize Eremua

Nagusiki harri igneoak (granitoa) eta metamorfikoak (arbela) nagusitzen dira.

Ezaugarri geografikoak eta geologikoak

• Espainia mendebaldean hedatzen da; Pirinioetako eta Mendikate Zaharretako tokirik garaienetan eta Kataluniako kostako mendikateetan.
• Oso antzinako harriak dira, Aro Primarioan sortuak. Material gogorrak direnez, faila-egitura dute nagusiki.
• Harrien ezaugarriek eta higadura-eragile desberdinek erliebe forma anitzak sortu dituzte.

Granitoaren ezaugarriak eta higadura

Granitoak bi ezaugarri nagusi ditu:

1. Meteorizazio kimikoarekiko oso kaltebera da.
2. Arraildura edo diaklasa ugari ditu.

Euri-ura diaklasetan barrena granito blokeetan sartzen denean, feldespatoari eta mikari eragiten die eta erabat aldarazten ditu....

Iberiar Penintsulako Unitate Morfoestrukturalak

Iberiar penintsulan erliebe kontinentaleko unitate morfoestruktural handiak daude:

Zokaloak

Aro primarioan edo Paleozoikoan eratutako ordokiak edo goi-ordokiak dira. Material paleozoikoak harri silizeoak dira: granitoa, arbela eta eskistoak; oso zurrunak dira, eta, beraz, bultzada orogeniko berrien aurrean ez dira tolesten, apurtu baizik. Gaur egun, zokaloak erliebe horizontalak dira, batez ere.

Mendigune Zaharrak

Aro tertziarioan sortutako mendiak dira, zokalo baten bloke bat berriz altxatzearen eraginez. Materialak paleozoikoak dira, eta, gaur egun, itxura biribilduak eta tontor lauak dituzte mendigune horiek, higadura handiko inguruak direla eta. Penintsulan, goi-lautadaren barruko mendilerroak,...

Atmosfera eta Fenomeno Meteorologikoak

Atmosfera

Lurra biltzen duen gas geruza da, eguzki-erradiazioetatik babesten gaituena.

Lasterrak

Atmosferako Lasterrak

Aireak atmosferan egiten dituen mugimenduak dira. Beroa ekuatoretik poloetara eta hotza poloetatik ekuatorera garraiatzen dute.

Ozeanoetako Lasterrak

Ozeanoetako uren mugimenduak dira. Hauek ere beroa ekuatoretik poloetara eta hotza poloetatik ekuatorera garraiatzen dute.

Aereologia eta Meteorologia

Aereologia

Fenomeno atmosferikoak aztertzen dituen zientzia da.

Meteorologia (Eguraldia)

Toki eta une jakin batean atmosferak duen egoerari deritzo.

Haizeak

Airea presio atmosferiko handiko gunetatik presio atmosferiko txikiagoko guneetara mugitzen denean sortzen da.

Haize-lasterrak eta Ekaitzak

Goranzko Haize-

Frantziako erliebea

• FRANTZIA:
  • Erliebe unitateak:

• Mendikate zaharrak: Frantziako Erdialdeko Mazizoa, Bosgos (oihanak dira), Iparraldeko Ardenak, Bretainia edo Armorika, Nizako kosta, Kosta Urdina (granitoa kostaraino iristen da).

Mendikate hauen ezaugarrien inguruan, mendikate borobilak eta altuera txikikoak direla esan beharra dago 300 metroko mendikateak baitira, Puy de Sancy mendia izan ezik, izan ere mendikate bolkanikoa denez 1.885 metroko altuera du. Bosgos tartean, Rhin ibaia eta Oihan beltza dago; non Horst eta Graven baten ondorioz sortu zen. Bertako materiala, eskistoa edo granitoa esate baterako, altuera gutxi hartu zuten. Bertako zonaldea basoa da, izeiak eta pagadiak nagusitzen direnak.

Mendikate hauen materialari dagokionez, granito,...

Klima Aldaketan Eragina Duten Faktoreak

Berotegi-efektua: Metanoak, karbono dioxidoak eta ur-lurrunak, besteak beste, eguzki-erradiazioaren beroa atxikitzen dute.

Albedo-efektua: Kolore argiko azalek eguzki-argia islatu, eta atmosfera hozten dute. Elur- eta izotz-estalkiak eragiten dute gehienbat, eta hodeiek eta atmosferako hautsak neurri txikiagoan.

Eguzki-jardueraren aldaketak: Eguzkiaren erradiazioaren intentsitateak gorabeherak izaten ditu aldi luzeetan zehar, eta horrek klimari eragiten dio.

Kontinenteen eta itsaslasterren banaketa: Masa kontinental handiek mesede egiten diote antizikloi egonkorren eraketari; hau da, klima lehorreko egoerari. Kontinenteen kokapenaren mende dauden itsaslasterrek, aldiz, beroa garraiatzen dute latitude batzuetatik...

Geomorfologia

Erliebea: Luzera eta zabalerako gorabeheren multzoa.

Erliebearen Sorkuntza eta Bilakaera

Faktoreak

Faktore hauek kontuan hartuta daukagun erliebea, historia geomorfologikoaren bilakaeraren emaitza da.

Higadura

Higadura, desgastea edo erosioa, lurrazaleko zoru eta harriak etengabe aldatzen eta gastatzen dituzten prozesu fisiko eta kimikoen multzoa da.

• Erosio lana euria, txingorra eta beste fenomeno natural batzuek egiten dute, baina gizakia da erosionatzaile nagusiena. Mendia jaten dugu. Gutaz gain, miloi asko urtetan ibaiek lan handia egin izan dute, haranak eta kobazuloak sortu dituztelako. Haizea, ura eta gizakia gara erosionatzaile nagusiak.

Faktore Litologikoak

Harri motak kontuan hartzea garrantzitsua da. Hiru harri mota nagusi daude:...