Batxilergoa mailako Geologia ikasgaiko apunteak, laburpenak, lanak, azterketak eta ariketak

gaia: Lurzorua eta Erliebea

Lurzoruaren Osagai Nagusiak

Lurzorua osatzen duten elementuak honako hauek dira:

• Materia minerala (45% inguru): Harriak, buztina, hareak eta bestelako mineralak.
• Materia organikoa (5% inguru): Landare- eta animalia-hondakinak eta mikroorganismoak.
• Ura (20-30% inguru): Landareentzako funtsezkoa den hezetasuna.
• Airea (20-30% inguru): Sustraiek behar duten oxigenoa eta karbono dioxidoa dauka.

Lurzoruaren Eraketan Eragiten duten Faktoreak

Harri amaren izaera

Bere jatorrizko konposizioak lurzoruaren meteorizazio-abiadura, osagai mineralak, emankortasuna eta propietate fisiko-kimikoak zehazten ditu.

Denbora

Lurzoruaren eboluzioa denborarekin handitzen da: zenbat eta denbora gehiago igaro, orduan eta garatuagoa, lodiagoa eta harri

Arrisku Naturalak

Zer dira arrisku naturalak?

Jatorri geologiko, atmosferiko edo hidrologikoko fenomeno fisikoak dira.

• Astiro edo bizkor gerta daitezke.
• Nazio bati, eskualde bati edo planeta osoari eragin diezaiokete.
• Arrisku bakoitza prozesu jakin batzuekin dago lotuta.

Zerk markatzen du sumendi arriskuarritasuna?

• Zenbat eta magma likatsuagoa eta gas gehiagokoa, orduan eta handiagoa lehergarritasuna.
• Magma mehea denean, eta gas gutxi dagoenean, laba-kolada handiak eratzen dira.
• Egotzitako produktu motak: erupzio lehergarrietan airera jaurtitzen diren materialak mota eta tamainaz askotakoak izan daitezke, eta kalteak ere oso desberdinak.

Nola prebeni daitezke grabitazio prozesuen ondoriozko arriskuak?

• Ezpondaren inklinazioa murriztea.
• Pisua kentzea buruan

Klimaren Osagaiak

1. Intsolazioa eta Hodeiak

   Intsolazioa: lurrazalak jasotako eguzki-erradiazioaren kantitatea da.

   Hodeiak: atmosferaren egoera bat da, non zerua hodeiz estalita egoten den, neurri handiagoan edo txikiagoan.

2. Airearen Tenperatura

   Tenperatura airearen berotasun-maila da. Faktoreak hauek dira: latitudea, itsasora dagoen distantzia eta altuera.

   Tenperatura Bitartea eta Izozteak

   • Urteko tenperatura bitartea: hilerik beroeneko eta hilabeterik hotzeneko batez besteko tenperaturen arteko aldea da.
   • Izozteak: airearen tenperatura 0 °C-tik beherakoa denean gertatzen dira. Izozteak irradiaziokoak edo adbekziokoak izan daitezke.

3. Hezetasuna, Lainoa eta Gandua

   1. Airearen hezetasuna: aireak duen ur-lurrunaren kantitatea da. Itsasorako hurbiltasunaren eta

Litosfera: Lurrazalaren eta Mantuaren Arteko Lotura

Litosfera Lurraren geruza zurrunena da, lurrazalaz eta goi-mantuaren kanpoaldeko zati sendoaz osatua. Bi motatako litosfera bereizten dira:

• Litosfera kontinentala: Azal kontinentalak eta goi-mantuaren zati batek osatzen dute. 300 km inguruko lodiera du mendikateen azpian, eta 100 km ingurukoa, berriz, kontinenteetako eremu lauetan.
• Litosfera ozeanikoa: Azal ozeanikoak eta goi-mantuaren zati batek osatzen dute. 100 km baino lodiera txikiagoa du ozeanoetako eremu zaharrenetan, eta 20 km baino gutxiagokoa, berriz, ozeanoen eremu gazteenetan.

Litosferaren azpiko mantuaren higidurek litosfera bera mugiarazten dute, eta horren ondorioz, bloke handitan zatitzen da: plaka litosferikoetan.

Wegener eta Mobilismoaren

Lurraren Sorkuntza eta Jatorria

Gaur egun, Big Bang-aren teorian oinarritzen den kosmologiaren eredu estandarra erabiltzen da. Duela 13.700 milioi urte, puntu bakar batetik hasitako leherketa gertatu zen. Grabitatearen ondorioz, galaxia-kumuluak, izarrak eta planetak sortu ziren.

Lurraren Jatorria eta Denbora-Unitateak

Geologian denbora-unitate bereziak erabiltzen dira: 1 Ma (milioi bat urte) eta 1 Ga (1.000 milioi urte). Duela 5.000 Ma, gas eta hautsez osatutako disko planetario batetik planetesimalak sortu ziren.

(Planetesimalak: Planeta itxurako zeruko gorputz oso txikiak dira, bereziki egungo teoria kosmologikoen arabera elkarri itsatsiz planetak osatu zituztenak).

Planetesimalak elkartzean planetak sortu ziren (duela 4.600 Ma). Talka handi...

Espainiako Mapa Litologikoaren Iruzkina

Aztertuko dudan mapa Espainiako mapa litologikoa da. Litologia harrien ezaugarri fisiko eta kimikoak aztertzen dituen zientzia da. Mapan ikusten dugunez, Espainiako harri moten erliebe gune nagusiak irudikatzen dira:

• Eremu Silizeoa: Mendebaldean kokatua (berdez).
• Kareharrizko Eremua: Ekialdean (gorriz).
• Buztinezko Eremua: (Horiz).
• Sumendi-jatorrizko Eremua: Hegoaldean, Kanariar Uharteetan (urdinez).

Bilakaera Geologikoaren Emaitza

Bilakaera geologikoaren ondorioz, Iberiar Penintsulan hiru inguru nagusi daude (Silizeoa, Kareharria eta Buztina), eta horietako bakoitzean higadura erliebe edo modelaketa mota askotarikoak sortzen dira. Horiekin batera, Kanariar Uharteetan sumendi-jatorriko mendiak aurkitzen ditugu....

Inguru petrogenetiko sedimentarioa lurrazalaren kanpoko zatian dago. Tenperatura eta presioa baxuak dira, baina sakontzen den neurrian handitu egiten dira, metamorfismoaren mugaraino.

Sedimentazioa eta Inguru Sedimentarioak

Ibaiek, glaziarrek, haizeak, itsasoak eta beste eragile batzuek energia galdu eta materia behe inguruetan metatzen dute. Orduan, sedimentuak sortzen dituzte. Sedimentazioa bi modutan gertatzen da:

• Grabitatearen eraginez: Kasu honetan, harri pusketak edo detritu solidoak metatzen dira.
• Hauspeatze kimikoagatik: Horrela sortutako sedimentuei jatorri kimikoko sedimentuak esaten zaie. Sedimentu horiei bioklastoak ere esaten zaie, organismoek substantzia kimikoak hauspeatzea eragiten baitute, sedimentu biokimikoak sortuz.

Inguru Kontinentalak

Inguru

Euskal Mendiak

Kantauriar Isurialdea

• Kostaldeko mendikateak: Higer lurmuturra eta Zumaia artean altxatzen diren mendiak: Jaizkibel (549 m), Ulia, Urgull, Igeldo eta Mendizorrotz. Material modernoagoz osatuak daude (Hirugarren Arokoak) eta altuera gutxikoak dira.
• Itsasbazter aurreko mendikatea: Kostatik urrutiago dauden mendizerrek osatzen dutena. Eremu honetan erliebeak leuntasuna galtzen du eta mendiak garaiagoak bihurtzen dira; aldapa nabarmenagoak, desnibel gogorrak eta haran estuak agertzen dira. Ekialdetik mendebaldera, honako mendi hauek nabarmentzen dira: Uzturre, Ernio mendigunea (1.072 m), Pagoeta, Erlo eta Arno Gipuzkoan, eta Bedartzandi eta Iluntzar Bizkaian. Kareharria nagusi denez, karstifikazioa oso fenomeno arrunta da.
• Bortzirietako

Geomorfologia eta Klima: Terminologia oinarrizkoa

Tolestura-mendikateak

Tolestura-mendikateak

Aro tertziarioko Alpetar orogenesian sortutako goraguneak dira; itsasoak aro sekundarioan metatutako material sedimentarioak, batez ere kareharriak, tolestura‑prozesuen ondorioz sortuak. Gaur egun, aldapa handiak eta forma malkartsuak dituzte; izan ere, gazteak direnez, higadurak oraindik ez ditu leundu.

Arro sedimentarioak

Arro sedimentarioak

Sakonuneak ere deitzen zaie. Aro tertziarioan sortutako inguru hondoratuek sedimentuz bete ziren, batez ere buztinaz eta kareharriaz. Gaur egun erliebeak horizontalak edo apur bat inklinatuak dira; geroko orogenesiak ez du eraginik izan.

Modelatu karstikoa

Modelatu karstikoa

Uraren eta CO2aren eraginez, kareharrizko...

Unitate Morfoestrukturala

Egitura geologikoa eta modelatua konbinatzetik sortzen diren erliebea antolatzeko formak dira. Egituraren aldetik, litologia eta orogenia hartzen ditugu kontutan eta modelaketa deritzo kanpo-eragileek erliebearen egituran duten eraginari.

Mendigune Zaharra

Hertziniar orogenian, lehen aroan, eratutako mendikate higatuen plataformak dira. Antzinako mendikate en hondarrak geratzen dira eta egungo arro sedimentarioen oinarria osatzen dute. Orogenia alpetarrean, Aro Tertziarioan, gaztetutak izan ziren, failak eta apurketek mendikatean sortu baitzituzten: Erdialdeko Mendikatea eta Galiziako mendigunea dira Iberiar penintsulako adibiderik onenak.

Tolestura-Mendikatea

Forma aldakorreko erliebe unitatea da, bi plaka tektonikoak...