Sektore Publikoa eta Aurrekontuak Espainian
Espainiako sektore publikoa eta administrazioak
- Autonomia erkidegoak: Estatuaren diru-sarreretatik ematen zaien zati bat eta zerga propioak kudeatzen dituzte.
- Tokiko administrazioak: Hauek ere aurrekontu propioak dituzte, eta administrazio zentralaren finantzaketaz gain, beren tasak eta zergak dituzte.
Sektore publikoaren aurrekontua
Sektore publikoaren aurrekontua epe jakin batean izango diren gastuen eta horiek finantzatzeko lortu behar diren diru-sarreren plangintzaren deskribapena da.
- Aurrekontu-superabita: Diru-sarrera publikoak gastu publikoak baino handiagoak direnean gertatzen da.
- Aurrekontu-defizita: Diru-sarrera publikoak gastu publikoak baino txikiagoak direnean gertatzen da.
Zerga politikaren eragina aurrekontuetan
- Zerga-politika hedatzailea: Gastu publikoa handitzea eta zergak jaistea du helburu. Ondorio zuzena du aurrekontuaren superabita murrizten edo defizita handitzen duelako.
- Zerga-politika murriztailea: Gastu publikoa jaistea eta zergak igotzea du helburu. Honen ondorioz, aurrekontuetan superabita handitu eta defizita jaitsiko da.
Estatuko Aurrekontu Orokorrak
Aurrekontuen printzipioak
- Unibertsaltasuna: Aurrekontuek Estatuko sektore publikoaren gastu eta diru-sarrera guztiak jaso behar dituzte.
- Berezitasuna: Aurrekontuetan zehaztutako kopuruak bertan adierazitako helbururako baino ezin dira gastatu.
- Aldi batekotasuna: Aurrekontua epe jakin baterako onartzen da, normalean urtebeterako.
Aurrekontuen edukia: gastuak eta diru-sarrerak
Gastuen sailkapena
- Programen araberako sailkapena: Gastuaren xedearen berri ematen du, hau da, lortu nahi diren helburuen berri.
- Sailkapen organikoa: Aurrekoaren osagarria da eta gastua nork (zein erakunde edo zerbitzuk) egiten duen adierazten du.
Gastu publikoa xedearen arabera (sailkapen ekonomikoa)
Gastuak hiru motatakoak izan daitezke diruaren erabilera-xedearen arabera:
- Gastu arruntak: Aurrekontuaren ehuneko handiena hartzen dute. Honako hauek barne hartzen dituzte:
- Enpresek ekoitzitako edo beste eragileren baten jabetzako ondasun eta zerbitzuen erosketa edo alokairua.
- Langileen eta funtzionarioen soldatak.
- Inbertsio-gastuak: Ekoizpen-ahalmena handitzeko erabiltzen den dirua da (adibidez, komunikabideak, portuak, aireportuak, hezkuntza-ikastegiak, ospitaleak, etab.).
- Bestelako gastuak (transferentziak): Sektore publikoak kontraprestaziorik jaso gabe egiten dituen gastuak dira.
- Transferentziak: Pertsona fisikoentzat dira (pentsioak, langabezia-prestazioak...).
- Dirulaguntzak: Enpresentzat dira.
Diru-sarreren sailkapena
Diru-sarrera fiskalak (zergak eta tasak)
- Zuzeneko zergak: Ondarearen eta hark sortutako errenten gainekoak dira (PFEZ, Sozietateen gaineko Zerga...).
- Zeharkako zergak: Kontsumoa zergapetzen dute, pertsonaren egoera ekonomikoa kontuan hartu gabe (BEZa, Tabakoaren eta Alkoholaren gaineko zergak...).
- Tasak: Erakunde publikoek zerbitzu zehatz bat emateagatik herritarrei kobratzen dietena dira (adibidez, zabor-bilketa, ura...).
Diru-sarrera ez-fiskalak
- Transferentzia arruntak: Estatuko administrazio orokorrak beste erakunde batzuetatik jasotzen dituenak (adibidez, loteriaren irabaziak).
- Ondare-sarrerak: Estatuaren jabetzako ondasunek edo Altxor Publikoak sortutako errentak dira (adibidez, enpresa publikoen dibidenduak).
- Inbertsio errealak besterentzeagatiko diru-sarrerak: Ondare-ondasunak saltzeagatik lortutakoak.
- Kapital-transferentziak: Inbertsioak egiteko, adibidez, Europar Batasunak emandako funtsak.
Diru-sarrera arruntak eta apartekoak
- Diru-sarrera arruntak: Urtealdian zehar modu erregularrean lortzen direnak dira (zergak, enpresa publikoen mozkinak...).
- Aparteko diru-sarrerak: Une jakin batean sortzen direnak dira.
- Zor publikoa: Familiek eta enpresek sektore publikoari interes baten truke ematen dioten mailegu-multzoa.
- Ondare publikoaren salmenta: Ondasun edo enpresa publikoen jabetza saltzea.
- Ondare pribatuaren gaineko aparteko zergak.
Defizit publikoaren finantzaketa
Gobernuak defizit publikoa finantzatzeko hiru bide nagusi ditu:
- Zergak igotzea: Neurri ez oso herrikoia da, jendeari ez baitzaio gustatzen zergak ordaintzea, eta horrek irudi txarra sor diezaioke gobernuari.
- Zor publikoa jaulkitzea: Estatuak dirua maileguan eskatzen du, baina gero jasotako dirua gehi interesak itzuli beharko ditu. Horrek etorkizuneko gastu publikoa handitzen du.
- Dirua jaulkitzea: Zirkulazioan diru gehiago jartzeak gastua handitzea eragin dezake, eta horrek inflazioa sor dezake.
Kanporatze-efektua (Crowding-out)
Defizitari aurre egiteko Estatuak zor publikoa sortzen badu, interes-tasa altuak eskaini behar ditu aurrezkia erakartzeko. Horrek bankuekin eta enpresekin lehia sortzen du finantzaketa lortzeko, eta, ondorioz, inbertsio pribatua jaitsi edo "kanporatu" egiten da.