Poesia katalana: postgerratik 70eko hamarkadara

1. Joera garrantzitsuenak postgerratik 70eko hamarkadaren amaierara

Gerra osteko aldian, poesia katalanak nortasun-gaindeterminatze handia izan zuen, funtsezko genero adierazgarri gisa nazio-esentzietarako, une hartan berriro ere espainiar hizkuntzaren eta kulturaren inposizioak mehatxatuta baitzeuden. Zorionez, literatura katalanaren geroagoko bilakaerak prosa eta antzerkia garatzea ekarri du berriro, nagusitasun poetikoa orekatu dutenak, panorama literari aberats eta orekatua osatu arte.

Postguerra garai errepublikarren arrasto guztiak ezabatzeko borondateagatik bereizten da; nazionalitate historikoetan errepresioa hizkuntza eta erakunde propiotara hedatu zen. Kataluniar eta euskal kasuetan, lurralde bakoitzean katalanaren, galizieraren eta euskararen erabilera publikoa debekatu zen, ahoz zein idatziz. Debeku horrek literatura klandestino bihurtu zuen berehalako gerraostean.

Geroko etapa Bigarren Mundu Gerraren amaierak zehazten du; ondoriorik nabarmenena literatura katalanean aurkitzen dugu. 1946tik aurrera katalanezko argitalpenari berrekin zitzaion, eta gauza bera gertatuko zen handik urte batzuetara, 1951n, galizierazko literaturarekin.

Erbestea izan zen literatura katalanaren alderdirik garrantzitsuena, dinamikoena eta sortzaileena. Errepresio fasistak deuseztatutako aberria ordezkatzearen kontzientziak jarduera handia bultzatzea ekarri zuen, editorial, literatura-lehiaketa eta aldizkarien sorreran zehaztua. Errealismo handiago baten aldarrikapenak gerra aurreko letren korronte berritzailearekin bat egiten du eta erbesteratutako gaztelaniazko letren parekoa da.

Bigarren etapa (1945-1959)

Zentsuraren presio txikiagoari esker, izaera errealistagoko literatura agertzea posible izan zen. Kataluniako esparruan hizkuntza-zentsura altxatzen hasten da, nahiz eta murrizketekin batzuekin; ez da itzulpenik ez informazio orokorreko nahiz literarioko aldizkaririk onartzen.

Aipamen berezia merezi du Valentziako Herrialdearen egoerak; bertan, gerraosteko lehen uneetan Carles Salvadorren figurak gerra aurreko idazle guztiak bere inguruan bildu zituen, eredu estetiko kontserbadore baten pean, inspirazio populista argikoa.

50eko hamarkadaren hasieran belaunaldi berri baten txanda iritsi zen, sinbolismotik eta gogoeta existentzialetik hurbil zeuden planteamendu estetikoekin. Hamarkada honetan bertan poesia soziala sortuko zen literaturan eta, pixkanaka, 60ko hamarkadan, sistema poetikoaren erdian kokatuko zen. Errepertorio errealistaren kanonizazioa hurrengo hamarkadaren hasieran gertatuko zen.

60ko hamarkadaren amaiera eta ondorengoa

60ko hamarkadaren amaieran errealismoa krisian sartu zen; arrazoiak historikoak zein estetikoak dira. 70eko belaunaldiko egileek sozialetik indibidualera aldatu zuten azentuaren gunea, eta sinbolismoak zein surrealismoak eraginda, hizkuntzaren aukera adierazkorrak muturreraino tenkatu zituzten beren zorigaitz eta larritasun bitxiari bide emateko.

60ko hamarkadaren ondorengo poesiak oraindik ingurune zehaztugabeak ditu; joera intimista eta mediatikoagoko poetikak agertzen dira, Gabriel Ferraterren edo Bartzelonako eskolaren esperientziaren poesiak eraginda. Bizirik dauden egileak lehenetsi dira, gehienak hirurogeita hamarreko eta ondorengo belaunaldikoak.

2. Poesia posterraren etapak: 40 eta 50eko hamarkadak, eta 60ko eta 70ekoak

40 eta 50eko hamarkadak

Ribak orientazioa eman zion olerkari gazteagoen multzo bati, tradizio postsinbolistaren poesia eta adierazpen kulturarekiko nahiz hizkuntzaren erabileran zorroztasunarekiko gustu noucentista luzatzen zutena. Ildo honen paraleloan, badago beste bat Foixen inguruan bilduta, haustura formal eta linguistikoa eta abangoendien esperimentalismoa aldarrikatzen dituena.

• A) Sinbolismoaren tradizioko poesia: Gerra Zibilaren aurreko estilo baten jarraitzailea den poesia. Carles Ribak zorroztasun moralaren, eskakizun literarioaren eta kulturan zuen fedearen balioak gorpuzten zituen. Hemen nabarmentzen dira Balearretan Bartomeu Roselló-Pòrcel; Katalunian Rosa Leveroni, Marià Manent eta Joan Vinyoli; eta Valentzian Xavier Casp eta Joan Valls.
• B) Abangoardia tradizioko poesia: Haustura formal eta linguistikoa eta abangoendien esperimentalismoa aldarrikatzen ditu. Ezaugarri nagusi bat probokazioa da, hala nola ezohiko gaiak sartzea edo tradizio sinbolistako olerkarien gai klasikoak alde batera uztea.

60ko hamarkada

• A) Tradizio errealistako poesia: Kataluniako poesian eztabaida handia bizi izan zen, tradizio sinbolistaren estetika diktaduraren aurkako borondate politikoaren eta konpromisoaren gisa literatura ulertzen zuen beste batekin aurrez aurre jarri zuena. Hori errealismo historikoa da, intelektualen planteamendu marxistetan oinarritzen zena eta gizakiaren askapen indibidual eta sozialerako borrokan literaturaren parte-hartzea aldarrikatzen zuena.
• B) La Nova Cançó: Idazleek zein politikariek publiko zabalago batera iristeko erabili zuten mugimendua.

70eko hamarkada

Maisu handiak hil eta olerkari belaunaldi berriak agertzen dira. Hirurogeita hamarreko hamarkada hasten zenean, gure mundu literarioan poesiaren aldaketa markatu zuten gertakari batzuk gertatu ziren. Joan Brossaren obra osoak argitaratzen hasi ziren eta Foixen poesia berraurkitu zen.

Belaunaldi gazteenak poesia jarduera autonomo gisa praktikatzeko borondatea partekatzen zuen, eta hizkuntzaren aukerak arakatu eta ustiatzera zeramatzaten aukera poetikoak aldarrikatzen zituen.

Valentziako Herrialdean aldaketaren iragarpena 1947an markatu zen; hautaketak Valentziako Herrialdean poesia berri baten presentzia zekarren olerkarien erakusgarri bat aurkeztu zuen. Joan Navarrorek Vicent Andrés Estellés poesia siriako lehen edizioa irabazi zuen. Salvador Jafer finalista geratu zen L'esmorteïda estela de la platja lanarekin; biek saiatzen dira errealitatea eraldatzen hizkuntzaren gainean jardunez.

Hirurogeita hamarreko hamarkadan beren lana hasten duten olerkarien artean aipagarriak dira Pere Gimferrer, Narcís Comadira, Feliu Formosa eta Francesc Parcerisas.