Jürgen Habermasen Pentsamendua: Komunikazio Ekintza eta Etika Dialogikoa
Jürgen Habermasen Pentsamenduaren Sarrera
Jürgen Habermasek idatzitako lanak ugariak eta askotarikoak izan dira. Horien artean, 1968ko Zientzia eta Teknika Ideologia Gisa gaztetako obra bat da, ezagutzaren eta interesen arteko erlazioa aztertzen duena.
Frankfurteko Eskola eta Arrazoimen Instrumentala
Habermasek gaztetatik bizi izan zuen nazismoaren eta totalitarismoaren goraldia. Bere espiritu kritikoak Frankfurteko Eskolarekin bat egitera eraman zuen. Eskola honen inguruan elkartutako pentsalariek kritikoki aztertu zituzten mendebaldeko gizarte eta kultura, eta arrazionaltasun instrumentalaren gehiegikeriak salatu zituzten.
Mendebaldeko arrazionaltasunaren azterketan, Horkheimerrek eta Adornok Ilustrazioaren proiektuaren oso ikuspegi ezkorra eman zuten: aurrerapena eta askatasuna sustatzea helburu zuen arrazionaltasun horrek, azkenean, basakeriara eta suntsipenera eraman gaitu. Habermasen proiektu filosofikoak Horkheimerren eta Adornoren ezkortasuna gainditu nahi du, eta arrazoimenaren balioa indartu.
Komunikazio Ekintza eta Adostasunaren Baldintzak
Mendekotasun-egoera horretatik irteteko, komunikazio ekintza zintzoa berreskuratu beharra aldarrikatzen du Habermasek. Hizkuntza da ekintza komunikatiboa gauzatzeko dugun baliabidea. Ezinbestekoa da elkarrizketarako egoera idealak sortzea.
Denok mintzakide izan gaitezen eta dena mintzagai izan daitekeen egoera idealak eraiki behar dira, baldintzapenik gabe. Elkarrizketarako egoera idealak betetzeko lau baldintza behar dira:
- Ulergarritasuna: besteak ulertzeko nire argudioak ematea.
- Egiazkotasuna: diodana egia dela.
- Zinezkotasuna: ez dut inolako asmo ezkuturik gordetzen.
- Zuzentasun normatiboa: diodana esatea zilegi da.
Lau baldintza horietatik bat betetzen ez bada, mintzakideak ez dira adostasunera iritsiko; adostasun hori adostasun faktikoa izango da, bortxaren mehatxuan, engainuan edo arrazionaltasunetik at dagoen beste zerbaitean oinarrituta.
Habermasen iritziz, egungo gizartean arrazionaltasun instrumentala nagusitzen da, eta komunikazioa mugatuta dago. Komunikazioaren eremu izan beharko lukeen gizarteko harreman-esparrua hartuta dauka arrazoimen instrumentalak. Gizakiak objektu gisa erabiltzen du gizakia bera, eta naturaren gainean ezartzen den kontrol berbera ezartzen da gizakien gainean. Komunikazioaren eginbeharra berreskuratzera zuzendu da Habermasen lana.
Habermasen ustez, hizkuntzak egiari eta justiziari buruzko adostasun arrazionalak lortzeko bidea ematen digu. Arrazionaltasuna ekintza komunikatiboan oinarritzen da; hizkuntzaren benetako funtzioa elkar ulertzera bideratutako elkarrizketa da, eta hor lor daiteke adostasuna.
Habermasen gizarte-teoriak bi eremu bereizten ditu: bizitza-mundua eta sistema administratiboa eta ekonomikoa. Gaur egungo gizarteek sistemaren garapen geldiezinari egin behar diote aurre.
Arrazoimen Instrumentalaren Nagusitasuna Gizartean
Gizartearen historian, gizakiak bi eginbehar nagusi izan ditu:
- Naturari aurre egin eta bizirauteko behar zituen baldintzak sortu.
- Gainerako gizakiekiko harremanak eraiki, elkar hartuta naturari aurre egin eta gizaki gisa garatu.
Bigarren zeregin horretan, funtsezkoa izan da komunikazioa, gizakiok komunikazioaren bitartez eraikitzen baititugu gure harremanak. Gure garaian, ordea, lanaren munduak hartu duen nagusitasuna dela medio, arrazionaltasun instrumentala indarra hartuz joan da.
Ondorioz, gizakien arteko harremana gero eta gehiago oinarritu da subjektu-objektu eskema batean, eta hizkuntzak ere berezkoa ez duen erabilera bat hartu du: erabilera estrategikoa. Gizartearen oraingo ustezko arrazionalizazioa arrazionaltasun instrumentalaren garaipena da.
Max Weber soziologoak gizartearen arrazionalizazioa seinalatu zuen modernitatearen ezaugarri nagusitzat. Garapen zientifiko-teknikoa gidatzen duten arau berberak gizarteko harremanei aplikatu zaizkie. Legitimazio-sistema zaharrak behera erori dira garaiotan, eta legitimazio modu “arrazionalak” nagusitu dira.
Marcuseren Kritika Arrazionalizazioari
H. Marcuse ez zegoen ados Weberrekin. Marcuseren arabera, Weberrek aipatzen duen “gizartearen arrazionalizazioak” ez du ekarri gizartearen benetako arrazionaltasunik. Marcusek dio menperakuntza-harremanak estali baino ez dituela egin “ustezko” arrazionalizazio horrek. Marcuseren ustez, gaur egun ezagutzen ditugun zientzia eta teknika baldintza historiko batzuen ondorio dira.
Etika Dialogikoa eta Demokrazia Habermasen Arabera
Habermasen etika dialogikoa da eremu askeak sortzeko bidea; dogmatismoa eta erlatibismoa ekidin behar dira. Printzipio horren arabera, gizarteko arauak bidezkoak izateko, inor behartuta ez dagoen komunikazio-prozesu ireki batean egin behar dira arau horiek, interesdunek berdintasun-baldintzetan parte hartu ahal izan dezaten.
Habermasek demokraziaren alde egiten du, eta bere ustez, elkarrizketaren eta adostasunaren bidez egindako bidezko legeetan oinarritu behar da demokrazia. Habermas herritarren parte-hartzea politikan bultzatzearen aldekoa da, bai eta abertzaletasun konstituzionala sustatzearen aldekoa ere. Azken horrekin, gure eskubide eta betebeharren onarpenean oinarritutako identitate kolektiboa eraiki ahal izango da.