Euskal Herriko Industrializazioa: Bizkaia eta Gipuzkoako Ereduak

Euskal Herriko Industrializazio Prozesua

Sarrera

XVIII. mendera arte, Euskal Herriak ekonomia nekazaria izan zuen. Elikagaien urritasunak inportazioa ekarri zuen, eta hori orekatzeko, zerbitzuak eta produktuak esportatzen zituen. Merkataritza askatasunak prozesua erraztu zuen. Burdinaren protoindustria oso garrantzitsua izan zen Bizkaian eta Gipuzkoan, hainbat faktore lagungarri zirela medio:

• Burdinaren kalitate ona.
• Egur-ikatza ekoizteko erraztasuna.
• Energia hidrauliko ugari eta merkea.

Hala ere, XVIII. mendearen bukaeran, atzerapen teknologikoak krisi latza sorrarazi zuen. Euskal Herriko ekonomiak egoera berrira egokitu behar izan zuen (suediar burdinak baztertuz), ekonomia industrialera eboluzionatuz.

Industrializazioa ez zen XIX. mendearen hasieran abiatu. Bizkaian, Lehen Gerra Karlista amaitu ondoren (1840), industrializazioaren lehen urratsak eman ziren. Prozesua, ordea, XIX. mendearen amaieratik aurrera finkatu zen, Errestaurazio garaian. Honako faktore hauek lagundu zuten:

• Kapitalismo komertzial eta finantzarioaren teknikan ohituta zegoen burgesia.
• Oso eskulangile kualifikatuak.
• Itsas tradizioak ontzigintzaren garapenari oinarria eman zion.
• Kalitate oneko burdin ugari egoteak eta esportazioek kapitalaren pilaketa erraztu zuten (batez ere Bizkaian), industrializazioa finantzatzeko.

Industrializazio Eredu Desberdinak

• Araba eta Nafarroa: XIX. mendean industrializazio prozesutik kanpo geratu ziren, nekazaritzari lotuta.
• Bizkaia: XIX. mendearen bukaeran industrializatu zen. Bilboko itsasadarrean, prozesua azkarra eta hazkunde handikoa izan zen, burdinaren esportazioan, siderurgian eta ontzigintzan oinarrituta. Bizkaiko barnealdeak, ordea, Gipuzkoakoaren antzeko prozesua izan zuen.
• Gipuzkoa: XX. mendearen hasieran industrializatu zen. Prozesua motelagoa izan zen, eta era askotako jarduerak ezarri ziren.

Bizkaiko Industrializazioa

Aurretikoak

Industrializazioaren lehen urratsak mendearen erdialdean eman ziren. Bizkaiko lehen industria siderurgikoak sortu ziren, burgesek lehen fabrikak ireki zituztenean. Lehen saio hauek, ordea, porrot egin zuten muga batzuengatik: kapital urritasuna eta atzerapen teknologikoa. Hori dela eta, enpresariek protekzionismoa eskatu zuten.

1855eko Trenbidearen Legeak eta 1856ko Banketxeen Legeak aldaketa garrantzitsuak ekarri zituzten:

1. Tutera-Bilbo trenbidea: Burgesek komunikaziorako erabili zuten.
2. Bilboko Bankua: Estatuko banketxe garrantzitsuenetako bat bihurtu zen, ia bilbotar burges guztien kapitala bilduz.

Horrela, Bizkaiko garapen industrialerako oinarrizko bi zutabe finkatu ziren: mailegu sistema sendo bat eta garraiobide moderno bat.

Industrializazioa

Bizkaiko industriaren jatorria burdin mineralaren erauzketa eta esportazioa izan zen. Jarduera horretatik lortutako kapitala izan zen burdingintza industriaren oinarria eta garapen industrialaren bultzatzaile nagusia.

Burdinaren Esportazioa eta Meatzaritza

1865etik aurrera, meatzaritzak hazkunde handia izan zuen, bi faktore nagusiri esker:

• 1868ko Meategien Legea: Meategiak saltzeko aukera eman zuen, ustiapenerako baldintza ezin hobeak sortuz Bizkaiko industriari.
• Bessemer bihurgailua: Altzairua lantzeko sistema berri honek fosfororik gabeko burdina eskatzen zuen. Europan bi gunetan baino ez zegoen: Bizkaian eta Suedian. Bizkaikoa interesgarriagoa zen, kostaldetik hurbil zegoelako, kalitate onekoa zelako, azalean zegoelako eta eskulan ugari eta merkea zuelako.

Bizkaiko burdinaren ekoizpena oso azkar hazi zen 70eko hamarkadan, nahiz eta gerra karlistak etenaldia eragin. Burdina, batez ere, Ingalaterrara esportatzen zen. Mea-konpainia ugari sortu ziren, batzuk atzerriko kapitalarekin eta beste batzuk bertakoarekin.

Ustiakuntzan eta esportazioan hainbat eragilek parte hartu zuten:

• Meategien jabeak: Hiru familia bizkaitarrek mineralaren %60 ekoizten zuten.
• Meategien alokatzaileak: Ustiakuntza kapital mistoaren eskuetan zegoen.
• Garraio konpainiak: Bost meatze-trenbidek burdina meategitik portura garraiatzen zuten.
• Elkarte esportatzaileak: Burdina atzerrira eramaten zuten.
• Ontzi-konpainiak: Burdinaren %90 esportatzen zuten, gehiena Ingalaterrara, ekonomia kolonialaren ezaugarriak erakutsiz.

Kapitalaren Pilaketa eta Inbertsioa

Burdinaren ustiakuntzak eta esportazioak kapital handiak sorrarazi zituzten, eta horrek esportazioen errentagarritasuna biderkatu zuen. Kapital hori esku gutxitan kontzentratu zen. Familia gutxi batzuk meategi gehienen jabe ziren, botere ekonomiko handiko oligarkia bat osatuz. Oligarkia hau Nerbioi itsasadarraren eskuin adarrean kokatu zen, luxuzko etxez osatutako ingelesen itxurako auzo berrietan. Langileak, aldiz, ezker ibarrean bizi ziren, fabriken ondoan zeuden etxeetan.

1880ko hamarkadan, Bizkaiko burgesia industrializazioari ekiteko prest zegoen eta metatutako kapitala inbertitu zuen, prozesuari hasiera emanez. Kontzentrazio geografiko eta sektorial handiko industria izan zen, eta horrek eskulan handiaren beharra ekarri zuen, immigrazioa eraginez.

Siderurgia

1880an, Bizkaiko siderurgia Espainiako gune boteretsuena bihurtu zen. 1902an, sektoreko enpresa nagusiak batu eta Altos Hornos de Vizcaya sortu zuten, espainiar eta euskal siderurgiaren enpresa nagusia. Teknologia Ingalaterratik ekarri zen, baina merkatuak penintsula barnean zeuden nagusiki. Ondorioz, Bizkaiko siderurgia Espainiako merkatuari begira egituratu zen eta protekzionismoa behar izan zuen atzerriko lehiari aurre egiteko. Politika protekzionistek nazio-merkatua ziurtatzen zuten, kanpoko produktuak kalitate handiagokoak eta merkeagoak baitziren.

1896an, trenbide-konpainiek materiala inportatzeko zuten pribilegioa kendu zitzaien, eta horrek metalurgia enpresa txiki eta ertainak sorrarazi zituen. Bilboko itsasadarra industria siderometalurgikoaren gune bihurtu zen, eta XX. mendearen hasieran, Espainiako gune industrial handiena zen.

Ontzigintza eta Beste Zerbitzu Batzuk

Ontzigintza bizkaitar oligarkien aberastasun-iturri nagusietako bat eta industrializazioaren zutabeetako bat izan zen. Burdina Britainia Handira esportatzeko eta ikatza inportatzeko ontziak eraiki ziren, Sota eta Aznar familien gidaritzapean. Espainiako armadarako korazatuak ere egin ziren, Euskalduna ontziolan, adibidez. Nabigazio-enpresek burdina Ingalaterrara garraiatzen zuten.

Ontzigintza sektorea finkatzean, inguruan beste zerbitzu batzuk sortu ziren:

• Aseguru-konpainiak.
• Trenbideak, meategiak portuekin lotzeko.
• Bilboko kanpoko portua.
• Banka boteretsu bat eta Bilboko Burtsa, kapitala inbertsioetara bideratzeko.
• Deustuko Unibertsitatea (1883).

1902an Altos Hornos de Vizcaya sortzean, industri iraultza finkatutzat jo zen. Bizkaitar kapitalismoa Espainiara hedatu zen, sektore desberdinetan inbertsioak eginez. Lehen Mundu Gerran, Bizkaiko eta Gipuzkoako ekonomiek hazkunde handia izan zuten. Espainia neutrala zenez, gerran zeuden herrialdeei produktuak saldu zizkieten, eta etekin handiek enpresen kapitala handitu eta enpresa gehiago sortzea ahalbidetu zuten.

Gipuzkoako Industrializazioa

Gipuzkoako prozesua Bizkaikoaren guztiz desberdina izan zen:

• Industrializazio makalagoa: Lehen urratsak XIX. mendearen erdialdean eman ziren, baina bultzada nabarmena XX. mendearen lehen hamarkadetan iritsi zen, Lehen Mundu Gerrarekin batera.
• Trantsizio mailakatua: Ekonomia nekazaritik industrialera aldaketa pixkanaka gertatu zen, eta gizartearen aldaketa ere moderatua izan zen.
• Kapitalismo ez-monopolista: Ez zen kapital-kontzentrazio handirik egon. Inbertsore txiki eta ertainek gidatu zuten prozesua, eta boterea ez zegoen familia bakar batzuen eskuetan.
• Kokapen sakabanatua: Industriak ibaien arroetan kokatu ziren, ur-indarra aprobetxatuz. Espezializaziorako joera egon zen Oria, Urola eta Deba ibarretan. Donostia eta inguruko herriak ere industria-gune garrantzitsu bihurtu ziren.
• Dibertsifikazio sektoriala: Ez zen kontzentrazio sektorialik egon, eta industria mota asko garatu ziren:
  • Papergintza: 1842an eman zituen lehen urratsak Tolosan, La Esperanza fabrikarekin. Oriako ibarrean papergintza-guneak sortu ziren, eta Espainiako merkatuko lehen hornitzaile bihurtu ziren. Papelera Española izan zen enpresa garrantzitsuena.
  • Ehungintza: XIX. mendean sortu zen, Kataluniarekin lehian. Arrakasta handia izan zuten ustiatu gabeko produktu batzuekin, Azkoitian eta Tolosan.
  • Siderometalurgia: Sektorerik garrantzitsuena izan zen. Jarraipen handia egon zen burdinola tradizionalen eta enpresa modernoen artean. Sektore honen barruan, armagintzak garrantzi berezia izan zuen Deba arroan (Eibar, Soraluze). Lehen Mundu Gerrak hazkunde handia ekarri zion, bi bandoei saltzen baitzien. Eskulangileen familia-tailerrek neurri eta kapital handiagoko enpresekin batera iraun zuten. Arma laburra ekoizten zuten gehienbat. Gerraren ondoren, krisiak birmoldaketa exijitu zuen, eta industria bizikleta eta josteko makinen produkziora bideratu zen, oinarrizko industria bilakatuz.

Gipuzkoako garapen sozioekonomikoa homogeneoagoa izan zen. Bizkaian baino immigrante gutxiago iritsi ziren, gehienak inguruko probintzietakoak. Ez ziren banku handiak sortu, eta Gipuzkoako Aurrezki Kutxak garrantzi handia izan zuen. Pasaiako portuak, errepide-sare onak eta trenbide-sareak industriaren garapena erraztu zuten. Lehen Mundu Gerraren ondoren, Gipuzkoa lurralde industrial bihurtu zen.

Bizkaiko eta Gipuzkoako Ezaugarri Komunak

1. Industrializazio berantiarra: Europako beste herrialde batzuekin konparatuta, berandu industrializatu ziren.
2. Espainiako merkatuarekiko mendekotasuna: Bi ekonomiek Espainiako merkatuarekiko mendekotasun handia izan zuten.
3. Kanpoko eskulana: Prozesuak kanpoko eskulanaren erabilpena ekarri zuen, batez ere Bizkaiaren kasuan.